«Нас узялі і адправілі ваяваць супраць сваёй жа краіны»

 Максім (імя змененае) і яго сябар здолелі ўцячы з акупаванага Данецка пасля таго, як там пачалася прымусовая мабілізацыя. Іх, грамадзян Украіны, спрабавалі адправіць на вайну супраць уласнай краіны. Яны расказалі, як акупаваны горад за некалькі дзён ператварыўся ў пастку для мужчын і якім шляхам ім удалося выратавацца.

18 лютага 2022 года Данецк прачнуўся ад гуку сірэн. Паўнамаштабная вайна яшчэ не пачалася. Горад жыў сваім звычайным акупаваным жыццём. Менавіта ў гэтай цішыні прагучала прамова Пушыліна. Ён абвясціў пра масавую эвакуацыю ў Расію, нібы катастрофа ўжо непазбежная. Пазней высветліцца, што ягоны зварот быў запісаны за два дні да гэтага — 16 лютага. Сцэнар ужо быў напісаны.

«Паніку нагняталі. Ціхі, спакойны горад. Нічога не адбываецца. Абстрэлаў няма, нічога няма. У нас уключаюць сірэну па ўсім горадзе, выступае Пушылін, абвяшчае ўсеагульную эвакуацыю насельніцтва, абвяшчае магчымую мабілізацыю. Ён выступае і кажа: "Ёсць пагроза, што Украіна захопіць нас ваенным шляхам. Неанацысты нам усім галовы адрэжаць. Зараз прыйдуць бандэраўцы і ўсіх нас заб'юць, і ўсіх жанчын згвалтуюць". Думаю, гэтая прамова была напісаная ў Крамлі — гэта відаць па стылі. Не было людзей, якія сапраўды верылі, што Украіна збіраецца напасці. Я такіх асабіста не ведаю.

Мужчыны прыязджалі на мяжу — іх разварочвалі. На мяжы была прычэплена паперка А4 у файле: "Выезд мужчынам забаронены". Вы ж дзяржава, у якой ёсць нібыта кіраўнік. Нібыта краіна. Але дзе спасылка на ўказ, дзе хоць нейкае тлумачэнне? І гэта на фоне ўсеагульнай эвакуацыі, якую яны абвясцілі. З улікам таго, што мужчыны вывозяць сваіх жонак, дзяцей, маці — яны вывозяць іх на машыне, і іх саміх разварочваюць назад».

Яны не прасілі іх «бараніць»

За восем гадоў акупацыі Данецк моцна змяніўся. З горада, дзе калісьці жыў амаль мільён чалавек, засталася прыкладна палова насельніцтва. Але нават пасля ўсіх гэтых гадоў людзі не адчувалі сябе адрэзанымі ад Украіны: у многіх там заставаліся сваякі, сябры, мінулае. Апошнія крокі да вялікай вайны былі зробленыя літаральна за некалькі дзён.

19 лютага Пушылін падпісаў указ аб усеагульнай мабілізацыі, 20-га — абвясціў яе, а ўжо 21 лютага Пуцін прызнаў так званую ДНР.

«Усім мужчынам трэба было з'явіцца ў ваенкамат. У Данецку на момант пачатку ўсіх гэтых падзей жыло недзе паўмільёна чалавек. З іх няхай 25% мужчын — гэта 100 000 чалавек. Прыйшло туды 10 працэнтаў. Ніхто не прыйшоў, увогуле ніхто не прыйшоў. Выходзіш на працу, а там аднаго сябра забралі, да другога дадому прыйшлі, трэцяму патэлефанавалі, сказалі з'явіцца ў ваенкамат. "А ён служыў?" "Не, ён увогуле тэрмінку праходзіў". Чалавеку 30 гадоў, пры Украіне праходзіў тэрмінку. Яго забіраюць, адразу выдаюць аўтамат, форму без браняжылета і каскі. Проста на перадавую адпраўляюць, і ўсё».

«Проста падыходзілі, глядзелі дакументы, запісвалі, праводзілі ў аўтобус — ніхто не вяртаўся. Аўтобус-Пазік, стары. Яны былі каля гандлёвых цэнтраў, на прыпынках, у месцах скаплення людзей. Потым пачала ездзіць Газель з гучнагаварыцелем. "Грамадзяне, з'явіцеся ў ваенны камісарыят. Вы абавязаны абараніць сваю радзіму ад подлага фашысцкага кіеўскага рэжыму. Мы, рускія, з намі Бог". І яна едзе, расказвае не сціхаючы, быццам апынуўся ў нейкім страшным фільме. А вуліца пустая, нават машын няма. Максімум нейкі дзядуля паўзе апахмяліцца кудысьці, бомж спіць, жанчына, дзяўчынка ідзе ў навушніках напалоханая. Усё. Каму ён гэта вяшчае — увогуле незразумела».

Паступова Данецк ператварыўся ў горад, дзе мужчынам было небяспечна проста выйсці на вуліцу. Пачалося паляванне. Многія не выходзілі з кватэр тыднямі. Нават дома людзі вучыліся жыць так, каб не выдаць сваёй прысутнасці. Горад змяніўся да непазнавальнасці. На вуліцах амаль не засталося мужчын.

«Прыязджае машына МНС, якая ўключае сірэны. "Паважаныя жыхары дома 195, у вашым доме сур'ёзнае загаранне. Просім усіх неадкладна эвакуявацца з дома". Усе мужчыны выходзяць. Выязджае Пазік для эвакуацыі. Аўтаматчыкі адразу на ўваходах у пад'езды — мужчыны ўрассыпную, у трусах. Амаль усіх знаходзяць, даганяюць, страляюць — ну не ў іх, вядома, у неба. Яшчэ гісторыя — да цябе прыходзіць газаўшчык: "Праверка лічыльнікаў". Ты абавязаны адчыніць дзверы. Разам з газаўшчыком заходзяць людзі з ваенкамата. Калі жанчына спрабавала зачыніць дзверы — ставілі нагу ў праём».

«Спускаць ваду ў прыбіральні нельга — толькі з вядра і акуратна. Каб не шумець. Не размаўляць гучна, не тупаць. Калі слухаць што-небудзь — то ў навушніках».

«У момант прызыву ў горадзе адна карціна: старыя дзяды і жанчыны. Калі бачыш, што жанчына купляе блок цыгарэт або бутэльку гарэлкі — разумееш, што ў яе муж, або бацька, або дзядзька сядзіць дома, яна купляе яму пакет. Калі бачыш жанчыну, якая бярэ пяць пачкаў пельменяў, тры бутэлькі гарэлкі, два блокі цыгарэт і з двума пакетамі ледзь-ледзь цягнецца па двары, і ў яе яшчэ ачышчаная вада з сабой — яна ідзе да мужчыны, які хаваецца».

«Могуць ламіцца да ўсіх суседзяў: "А вы таго-то не ведаеце?" Розныя людзі бываюць — адны скажуць, што так, другія скажуць не. "Так, ён з'ехаў яшчэ паўгода таму". "Я ж бачыў на балконе". "Вам здалося"».

«Сім-карту ўсе выцягваюць — яна не проста выключаецца: дастаецца з тэлефона, кладзецца ў пакецік, прыбіраецца ў скрыню надоўга. У цябе ёсць месенджар — размаўляй праз яго. УКантакце таксама прыходзілі павесткі.

Тэлефанавалі з працы, з вучобы, з ваенкамата. Прыходзілі СМС ад ваеннага камісарыята, ад урада ДНР, ад мясцовага МНС — усе прасілі прыйсці ў ваенкамат, абараніць сваю радзіму. "Мужчына, ваш абавязак абараняць радзіму, жанчын і старых, цяжарных і суслікаў. Подлы кіеўскі рэжым вырашыў захапіць нашу Вялікую Рэспубліку". Такіх паведамленняў было штук па пяць на дзень».

«Мараць паспець здацца ў палон да таго, як іх заб'юць». Як адпраўляюць на вайну жыхароў «ЛНР» і «ДНР»

Максім не называе тое, што адбывалася, мабілізацыяй. Ён называе гэта прымусовым прызывам грамадзян акупаванай тэрыторыі ў войска дзяржавы-акупанта.

«Гэта генацыд. Мала таго што людзей бралі без аглядкі на ваенныя навыкі — прызывалі інвалідаў, хворых, інсуліназалежных. Але важна разумець: гэта грамадзяне не Расійскай Федэрацыі, далёка не ўсе з іх. Нават паводле расійскай статыстыкі — з мільённага горада далёка не ўсе ўступілі ў расійскае грамадзянства. Гэта прызыў на ваенную службу замежнай дзяржавы. Гэтага нельга рабіць. Ёсць Жэнеўская канвенцыя, якая забараняе прызыў замежных грамадзян на ваенную службу. Мы ўкраінцы, у нас украінскае грамадзянства — амаль ва ўсіх. Як можна нас узяць і адправіць ваяваць супраць сваёй жа краіны?

Таму слёзы ў палоне многім зразумелыя — нашых жа ўкраінцаў адпраўляюць ваяваць з украінцамі. Яны выходзяць і здаюцца ў палон».

Першымі паехалі не тыя, хто падтрымліваў вайну. А тыя, хто ўсё жыццё прывык выконваць правілы. Самых паслухмяных узялі першымі.

«Раніцай 23-га абвясцілі ўсім студэнтам-медыкам, што іх прызываюць і трэба тэрмінова з'явіцца ў ваенкамат. Увечары таго ж дня прыйшла рассылка ўжо ўсім студэнтам — усіх ВНУ, усіх тэхнікумаў, усіх каледжаў, усіх ПТВ — з'явіцца да 17:00 у ваенкамат з дакументамі і трохдзённым запасам рэчаў. Да гэтага абяцалі: студэнтаў не прызываем. Студэнтам растлумачылі, што гэта не прызыў на ваенную службу, а ваенныя зборы.

Па маім вопыце, туды пайшлі самыя выканаўчыя: тыя, хто за чырвоны дыплом, хто па першым закліку дэканата ідзе пісаць сценгазеты. Яны сабралі рэчы і пайшлі. Атрымліваецца, менавіта гэтых — самых паслухмяных і выканаўчых — у ваенкаматах і забралі. Нават раніцай, калі мы ўжо даведаліся, што пачалася вайна, частка з іх усё роўна пайшла. Ну, раз сказалі ісці — значыць, трэба ісці».

Калі ў горадзе пачалося сапраўднае паляванне на мужчын, уцячы можна было толькі праз асабістыя сувязі. Давер каштаваў дорага.

«Асабістыя кантакты плюс фізічнае пацвярджэнне. Мы ведаем, што Васю вывезлі і ён выехаў, і Вася дазваніўся, што ён выехаў. Значыць, людзям, якія вывозілі Васю, гэтаму перавозчыку — давяраць можна. Былі аб'явы пра перавозчыкаў. Некаторыя машыны везлі чалавека ў ваенкамат. Грошы ніхто не вяртаў.

Цана была паўтары тысячы даляраў за аднаго чалавека — гэта цана праехаць кіламетраў 150–200. Ад Данецка да мяжы было каля 20 блокпостаў рознага маштабу: ці то будка, ці то проста кавалак бетону на дарозе з двума аўтаматчыкамі, ці то проста два аўтаматчыкі ў кустах з палкай. Сваім ходам выехаць было немагчыма.

Паўтары тысячы долараў пры сярэдняй зарплаце 15 000 рублёў (расійскіх). Гэта былі вялікія грошы: на першую машыну, пераезд у Кіеў, нейкі ўзнос на іпатэку. Гэта былі грошы далёка не на тое, каб праехаць 200 кіламетраў міма Расіі».

Нават выбраўшыся з Данецка, бяспека не была гарантаваная. Спачатку — Расія. Потым Пуцін абвяшчае частковую мабілізацыю. Зноў уцёкі. Першая спроба праз Эстонію правалілася. Другая была праз Латвію. Але перад латвійскай мяжой былі яшчэ некалькі дзён у імправізаваным лагеры.

«Да нас падыходзіць нейкі дзіўны мужык, апрануты ў некалькі куртак, а зверху ў яго смеццевы пакет на 120 літраў прывязаны пад галаву і пад рукі. А я ехаў у белых красоўках, у чыстых чорных штанах. Я прывык праходзіць мяжу нармальна. Нам сказалі: "Хлопцы, усе мы тут людзі. Хутка будзе холадна — апранайцеся".

У лагеры жылі людзі з маленькімі дзецьмі. Там была цяжарная дзяўчына з Мелітопаля. Гэта безумства, гэта генацыд. Мужы ішлі за жонак, за дзяцей прасіць, каб іх пусцілі пераначаваць на бліжэйшай запраўцы.

Я таксама паспаў на картонцы на падлозе запраўкі. Не сказаць, што гэта быў сон — недзе на 15 хвілін я з рэальнасці выпадаў.

Жанчына чацвёра сутак стаяла ў чарзе — у аўтамабільнай. Ёй патэлефанавалі і сказалі, што яе маці забіла асколкам. Яна моцна перажывала, здарыўся сардэчны прыступ. Хуткая ехала 40 хвілін. Жанчына памерла ў машыне да прыезду хуткай дапамогі. Канстатавалі смерць. Цела правяло цэлы дзень у машыне. Толькі ўвечары прыехаў катафалк».

Пасля ўсяго перажытага самай нечаканай раскошай аказалася простая чалавечая ветлівасць.

«Латвіі вялікі дзякуй. Усе супрацоўнікі латвійскай мытні размаўлялі з намі ветліва, культурна, па-руску. На выхадзе з латвійскага боку мяжы нам зрабілі бясплатную гарбату, а не за 60 рублёў, як на расійскай запраўцы».

На латвійскім баку іх чакаў перавозчык — таксама данецкі. Ён давёз хлопцаў да Варшавы. Там іх сустрэлі валанцёры, а першымі людзьмі, якія адчынілі перад імі дзверы, сталі беларусы.

«Больш за ўсё нам хацелася данесці да свету гісторыю пра тое, што робяць з украінцамі. Пра адны праблемы ведаюць усе. Але ёсць і такія, пра якія не ведае амаль ніхто».