Стэрэатыпы Грунвальда

Калі б Вялікае Княства Літоўскае святкавала Дзень незалежнасці, гэтае свята, без сумневу, прыпадала б на 15 ліпеня — Дзень перамогі ў Грунвальдскай бітве 1410 года. Пра гэта напісаў у артыкуле 2014 года з нагоды Бітвы пад Грунвальдам Андрэй Янушкевіч

Мы прывыклі бачыць у Грунвальдскай бітве факт справядлівай абарончай барацьбы славянскіх і балцкіх народаў супраць крыжацка-нямецкай агрэсіі на свае землі. І з далёкасяжнай перспектывы гэта сапраўды было так.

Але калі паспрабаваць злезці з высокай вежы ўяўленняў пра бітву, якую збудавалі палітыкі, мастакі, пісьменнікі і гісторыкі за апошнія 200 гадоў, то робіцца відавочным, што, як і любая складаная падзея, Грунвальдская бітва не паддаецца ўпісванню ў якія-кольвек зграбныя і лагічныя схемы. Як бы мы гэтага ні хацелі.

Як любая вялікая і значная падзея, Грунвальдская бітва абрасла міфамі, стэрэатыпамі і рознага кшталту ідэалагічнай рыторыкай. Прыкладам, з лёгкай рукі Кастуся Тарасава ў Беларусі замацавалася выказванне, што з часоў Грунвальда на беларускаю зямлю 500 гадоў не ступала нага ўзброенага немца. Метафара прыйшлася даспадобы ў савецкія часы, і зразумела, з якіх прычын. Акцэнтацыя ўвагі на нямецкіх захопніках цалкам упісвалася ў ідэалагічны дыскурс пасля Вялікай Айчыннай (Другой сусветнай) вайны. Быццам усе гэтыя 500 гадоў Беларусь не ведала войнаў, а яны проста ішлі з іншага, супрацьлеглага боку…


Грунвальдская бітва ўяўляе сабою тыповы прыклад ваеннага здарэння, дзе канчатковы вынік дыктуе яе палітычнае і ідэалагічнае значэнне. З вынікам усё ясна — разгром крыжацкага войска. Здаецца, з гэтым ніхто не спрачаецца. А вось шлях да перамогі пад Грунвальдам (дарэчы, згодна з першаснай старабеларускай традыцыяй лепей ужываць найменне Дуброўна) дагэтуль застаецца вялікай таямніцай.

Бітва нагадвае разбіты на дробныя кавалкі куфаль, які гісторыкі ўжо каторае стагоддзе спрабуюць сабраць і склеіць у адно цэлае. Разнастайныя сведчанні крыніц спараджаюць неадназначнасць высноваў і безліч меркаванняў. Да гэтых часоў вядзецца спрэчка аб колькасці жаўнераў у войсках, аб характары манеўраў Вітаўта, вялікага князя літоўскага, аб няжвавых дзеяннях пасля бою. І гэта толькі самыя відочныя праблемы…

Прыдбаўшы землі ў Прусіі, Памор’і і Інфлянтах, да канца XIV ст. крыжакі насамрэч спынілі тэрытарыяльнае прасоўванне. Яны насыціліся сваімі набыткамі, і першаснай задачай для іх было праглынуць тое, што ўжо было ў руках. Яблыкам разладу заставалася толькі Жамойць — валоданне ёю забяспечвала б цэласнасць тэрыторыі і непасрэдную камунікацыю паміж Тэўтонскім і Інфлянцкім ордэнамі. Будзем памятаць, што сам Вітаўт не грэбаваў карыстацца Жамойцю як разменнай манетай пры палітычных ускладненнях.


Арганізацыя ўлады і кіравання на прынцыпах духоўных (манаскіх) ордэнаў у тыя часы ўжо рабілася анахранізмам, што не адпавядаў патрабаванням часу. Самі крыжовыя акцыі на ўсходзе Еўропы ў XIV ст. былі маргінальным выпускам пары пасля няўдалых выправаў крыжакоў супраць ісламскага свету на Блізкім Усходзе. Заходнія гісторыкі сцвярджаюць, што так ці інакш, з Грунвальдскай бітвай альбо без яе, Польшча як прадвеснік новага, секулярызаванага тыпу дзяржавы ў магутным саюзе з Літвой і “рускімі” землямі ўзяла б верх над пабудаванай на кансерватыўна-сярэднявечных прынцыпах карпарацыяй манахаў і рыцараў.



Адзначым, што, насуперак звыклым сцверджанням, Грунвальдская бітва не мела абарончага характару. Да яе вялі ўсе карпатлівыя ваяўнічыя планы Ягайлы і Вітаўта, якія з’явіліся задоўга да лета 1410 г. Рыцары-крыжакі, па вялікім рахунку, былі справакаваныя на новую вайну. Не ўразумеўшы яе сэнсу, яны паплаціліся за гэта. А Польская Карона і Вялікае Княства Літоўскае дабіліся свайго, знішчыўшы грознага саперніка ў барацьбе за дамінаванне ў рэгіёне, які пагражаў натуральнаму і шпаркаму развіццю дзвюх дзяржаваў.

Дык вось, ці павіннае такое пачэснае свята прымушаць задумацца над сутнасцю падзеі, аж да перагляду і рэвізіі яе даміноўнага вобразу? На маю думку, ніхто ў нас гэтае свята не адбярэ, калі мы самі гэтага не захочам і не дазволім зрабіць. Веданне ж гістарычных фактаў ёсць прыкметай шчырага імкнення да спазнання гістарычнай праўды. Вызваленне ад стэрэатыпных штампаў дазволіць яшчэ больш наблізіцца да сутнасці ўласнай велічнай гісторыі.


Андрэй Янушкевіч, budzma.by

Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram і Facebook!

Больш цікавага на «Новым Часе»: