«Супраць навалы з Усходу станем мурам каменным». 5 гадоў без Міхала Анемпадыстава

Міхал Анемпадыстаў, чалавек, чыім імем яшчэ будуць названы нашыя вуліцы, так і не спазнаў шырокай вядомасці сярод суайчыннікаў. Зрэшты, ён і сам казаў, што «ў нас немагчыма быць вядомым, толькі з агаворкай аб «пэўных колах». Прадстаўнікі тых самых «пэўных колаў» з гонарам нясуць памяць пра спадара Міхала, абараняючы далонню полымя яго неўміручай спадчыны ад усіх вятроў.

Міхал Анемпадыстаў. Фота Кася Сырамалот 


Такой самай раніцай, як гэтая, 5 гадоў таму мы даведалася пра смерць дызайнера, мастака, мысляра, паэта Міхала Анемпадыстава.

Ён быў эталонным беларусам. Сама беларуская сутнасць, што знаходзіць адлюстраванне ў словах «не разбіць, не спыніць, не стрымаць!» настолькі ж трапна, наколькі і ў словах «гэта так проста, гэта так добра, як з галавою залезці пад коўдру», была і ягонай сутнасцю. Стрыманы, вытанчаны, нешматслоўны, але прынцыповы і ва ўсім дакладны, Анемпадыстаў добра разумеў, у якой краіне жыве, і тое, як далёка гэтая краіна ад таго, што сапраўды ёсць Беларуссю.

Я люблю Беларусь збольшага не за штосьці, а насуперак. Тое, што мне падабаецца, і тое, што «маё», чамусьці няўхільна знікае. Прыкмеціў гарадскі закутак, упадабаў краявід, а заўтра яго ўжо няма. Застаюцца ўспаміны і смутная беларуская літаратура. Відаць, ёсць нейкі псіхалагічны механізм: калі ты за нешта альбо некага перажываеш, то рана ці позна патрапляеш у пэўную псіхалагічную залежнасць. Так і з Беларуссю, — казаў спадар Міхал у інтэрв’ю «Н*шай Ніве» за чатыры гады да смерці.

«Двухмоўны беларус». Міхал Анемпадыстаў


Увогуле да апошняга змагацца за «сваё» было надзвычай істотна для галоўнага беларускага дызайнера.

«Трэба трымацца свайго і атрымліваць за гэта па галаве, але нядоўга, як той казаў. Адпор выклікае павагу і статус, падпарадкаванне — яшчэ большы прэсінг», — казаў Анемпадыстаў.

У гэтым кантэксце падаецца кранальным адзін з апошніх пастоў спадара Міхала ў фэйсбуку, дзе ён заклікае падказаць сродкі змагання з тымі, хто вырашыў зрубіць улюбёныя дрэвы Анемпадыстава, што раслі наўпрост пад ягонымі вокнамі. Спадар Міхал шукаў справядлівасць — аказалася, што нават пастановы на вырубку аніякай няма. Але ж дрэвы надта перашкаджалі суседзям, таму іх лёс склаўся трагічна. Метафарычна ў маштабах краіны, ці не так?

Міхал Анемпадыстаў лічыў сябе найперш дызайнерам і нават да паэзіі аўтар тэкстаў легендарнага «Народнага альбома» ставіўся як да дызайну. Галоўным беларускім колерам лічыў шэры і заахвочваў суайчыннікаў не саромецца гэтага колеру, але ж прымаць як дадзенае і нават ганарыцца ім.

«Мы недаацэньваем шэры. З кропкі гледжання прафесіяналаў, архітэктараў, дызайнераў, ён адзін з найлепшых. Ён нейтральны, ён не раздражняе, ён ідэальна пасуе да любой драўніны, да металу, да керамікі, да фарфору, — сцвярджаў Анемпадыстаў. — Шэры колер — гэта беларускае неба і азёры, беларускі лён і льняное адзенне, шэрыя беларускія палі ранняй вясной і позняй восенню, шэрыя беларускія старажытныя драўляныя хаты і шляхецкія двары, героі народных казак для дзетак (шэры кот, шэры воўк, шэрая мышка, шэры зайчык, шэрая галка і інш.), шэрань, шэрыя вочы і г. д.».


Ён нібы марыў «змыць» з аблічча сучаснай Беларусі ўсе гэтыя недарэчна-яскравыя для тутэйшай мясцовасці колеры, вярнуць нас да традыцый, заахвоціць да гармоніі. «У нас адбываецца афрыканізацыя», — казаў Анемпадыстаў.

Што да галоўных беларускіх сімвалаў, спадар Міхал казаў наступнае:

«Наш сцяг падаецца мне адным з самых прыгожых у свеце. Я разумею, што не магу быць незаангажаваным, але гэтае спалучэнне колераў аб’ектыўна пасуе для акцэнтацыі аб’екта з пункту гледжання каларыстыкі, оптыкі, псіхалогіі і фізіялогіі зроку. Узнікае такі аптычны эфект, быццам сцяг сам выпраменьвае святло. Ён урачысты, пазітыўны, вітальны. Чырвоны і белы — колеры Хрыстовы, таму гэта боль і пакута, перамога над смерцю і Любоў. Аднак не толькі і не столькі эстэтычнымі катэгорыямі вымяраецца вартасць сцяга, перадусім яна вымяраецца нашымі перамогамі і годнымі ўчынкамі. Вымяраецца нашымі краявідамі, паданнямі і міфамі, нашым мінулым і той будучыняй, якую мы ствараем цяпер». Складана не пагадзіцца.

Дадамо да партрэта Міхала Анемпадыстава ўспамін пісьменніка Адама Глобуса:

«Мастак Міхал Анемпадыстаў ніколі нічым не злоўжываў. Ён быў выхаваны і тактоўны. Не любіў моцных напояў, накшталт спірту, віскі ці гарэлкі. У той жа час мог доўга разважаць пра тутэйшыя наліўкі ды віно. Ён нават марыў пра наладжванне выпуску якаснага віна з яблыкаў і сліў у нашай вольнай Беларусі. Хацеў распрацаваць этыкеткі да бутэлек з такім віном. Міхал не любіў хамства, хабёльства і экстрыму. Далікатнасць і густоўнасць уваходзілі ў спіс ягоных асноўных прыярытэтаў. Сярод Міхалавых каштоўнасцей яшчэ можна назваць мінімалізм. Ні разу ў жыцці я не чуў, каб ён крычаў ці гучна сварыўся. Стрыманасць і асцярожнасць былі ў ягонай натуры, але гэта не замінала Міхалу быць настойлівым, працавітым і паслядоўным.

І апошняе: Міхал не злоўжываў нават доўгай прысутнасцю на гэтай зямлі. Сышоў у пяцьдзясят тры. Ён нікога з блізкіх і родных не абцяжарыў сваімі хваравітасцямі і сваёй доўгай старасцю».

Міхал Анемпадыстаў. Фота Кася Сырамалот


Галоўнай працай свайго жыцця Міхал Анемпадыстаў лічыць праект «Народны альбом», да ўдзелу ў якім заахвоціў дзясяткі найлепшых беларускіх музыкаў. Верагодна, у кожнага, хто праходзіў шлях да беларушчыны, ёсць свая гісторыя першага праслухоўвання гэтага, без перабольшання, гістарычнага, а яшчэ стылёвага, сапраўднага і надзвычай «нашага» твора.

— «Народны альбом» — гэта любоў. Не проста ж так на вокладцы сэрца, — казаў спадар Міхал. — Гэта любоў да свайго і тых цудаў, якія нясе ў сабе жыццё. Гэта альтэрнатыва нянавісці і жыццёвай пазіцыі, пабудаванай на адмаўленні. Мы хацелі вывесці людзей з дэпрэсіі і прапанаваць эмацыйную альтэрнатыву.


І, безумоўна, атрымалася. «Народны альбом» ёсць катарсісам усяго беларускага, якое жыве, трымаецца, прабівае хлусню. Гэта сапраўдны антыдот ад прапаганды, бо спевы з «Народнага» закранаюць нешта надзвычай глыбокае, нагадваючы кожнаму, адкуль ён на гэтым свеце і навошта.

— Міхал Анемпадыстаў — адзін з найлепшых паэтаў свайго пакалення. Магчыма, адзін з найбольш недаацэненых у нас аўтараў... — заўважаў Андрэй Хадановіч. Можа, вінаватая сама «мінімалістычная» паэтыка Анемпадыстава? Вершы іншых аж крычаць, гіпнатызуючы слухачоў-чытачоў піратэхнікай паэтычных спецэфектаў, каскадамі вынаходлівага гукапісу, бліскучымі словамі-вобразамі, што зіхцяць, як цацкі на паэтычных ялінках. Паступова ператвараючыся ў кіч. У Міхала ж кожны вобраз — не дадатковая аздоба, а абсалютна неабходны канструктыўны элемент. Без яго ўся пабудова разваліцца. Але не развальваецца, бо кожнае слова — на сваім месцы.


Мы ў шэрых мундырах

Пад шэрым крывіцкім небам

Перад навалай з Усходу

Станем мурам каменным,

 

Будзем стаяць непарушна,

Будзем стаяць непахісна.

З намі вера і праўда,

З намі Божая Маці,

 

З намі анёл-абаронца.

Будзем стаяць бясконца,

Пакуль толькі хопіць моцы,

Калі яшчэ будзем жывы.


1 сакавіка 2014 года Міхал Анемпадыстаў напісаў наступнае:

«Звяртаюся да сяброў па ФБ з Расіі. Адказнасць за тое, што зараз робіць вашае кіраўніцтва, ляжыць на вас. На тых, хто цешыцца пачатку вайны і не задумваецца пра наступствы, на тых, хто маўчыць таму, што ніякавата ісці супраць плыні, і на тых, каму наогул пофіг. Нават на тых, хто ідзе супраць плыні і выступае супраць агрэсіі, таксама ляжыць адказнасць. Яна ляжыць на кожным з вас і на кожным з нас. Перш чым пісаць чарговую гадасць аб украінцах і радавацца ўводу войскаў, падумайце аб тым, да чаго гэта прыводзіць і яшчэ прывядзе. Мала вам русафобіі на постсавецкай прасторы? У дадзены момант вы яе ўгнойваеце і выгадоўваеце, усходы ўжо бачныя няўзброеным поглядам, і я нават не пра Кіеў. Я пра Мінск».

І ў наступнай публікацыі з той жа нагоды дадаў: «Я не веру, што зараз можна кагосьці пераканаць фактамі, але чым больш «нармальных» людзей будзе выказваць сваю пазіцыю, тым больш няўпэўнена будуць пачувацца тыя, хто пра элементарныя нормы чалавечнасці забыўся».
Міхал Анемпадыстаў дакладна не ведаў, але, пэўна, здагадваўся, наколькі гэтыя словы нам яшчэ прыдадуцца.

Тых самых «Калядаў» ён так і не дачакаўся. А мы, у сваю чаргу, можам не толькі марыць пра Беларусь, якой яе бачыў Анемпадыстаў, але і працягваць сваё няспыннае змаганне за яе пад чароўнае гучанне «Народнага альбома».


Мы чакалi Калядаў з маленства

I нiяк не маглi дачакацца

Тату трэба было на работу

Мацi трэба было на працу

А Гагарын ляцеў на ракеце

Па-над нашым дваром ды садам

Мы глядзелi ўсьлед са зьдзiўленьнем

I мiжволi чакалi Калядаў

Мы  ўвосень падпальвалi лiсьце

Мы ўзiмку хварэлi на глянды

I прыклаўшы далонi да вуснаў

У цямрэчы чакалi Калядаў

Мы пiсалi ў школе дыктоўкi

Нас вадзiлi глядзець на парады

Прафсаюз выдаваў карамэлькi

Мы бралi i чакалi Калядаў

Нам даводзiлi, хто мы i што мы

Нас вучылi выконваць загады

Нам казалi, ды мы ня чулi

Мы ўпотай чакалi Калядаў

Мы рабiлi высновы хутка

Мы павольна сьпявалi баляды

Мы назлосьць валасы расьцiлi

I ўпарта чакалi Калядаў

Што з таго, што ўсё гэта зьнiкла

Быццам бурбалкi ад лiманаду

Засталiся сям'я i дзеткi

Засталося чаканьне Калядаў

Засталiся сябры ды праца

А адзiн, дык «вабшчэ» ў Канадзе

Мы на сьвяты дашлем паштоўку

Будзем разам чакаць Калядаў

Позна ўвечары посуд памыем

I пакiнем, каб сохнуў на тацы

Мы чакаем Каляды з маленства

I ня можам нiяк дачакацца

 

Міхал Анемпадыстаў (1964-2018)

Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram і Facebook!

Больш цікавага на «Новым Часе»: