Міф пра братэрства

Днямі былы пасол Расіі ў Беларусі спадар Мезенцаў заклапаціўся гісторыяй нашай краіны. На сустрэчы з Уладзімірам Макеем ён выказаўся, што ў гэтым годзе «адзначаецца 250 гадоў уваходжання беларускіх губерняў у склад Расійскай імперыі». Маўляў, гэта значная дата ў гісторыі нашых народаў і прынесла ім толькі дабро. А ці так усё было на самай справе?

Іаганес Нільсан «Сітуацыя Каралеўства Польскага» (1774, фрагмент), версія папулярнай гравюры французскага мастака Наэля ле Міра, якая алегарычна паказвае першы падзел Рэчы Паспалітай. Крыніца: Wikipedia

Пачатак бяды

У канцы XVIII стагоддзя Рэч Паспалітая аказалася ў даволі цяжкім палітычным крызісе. Няспынная барацьба паміж магнатамі за ўладу, злоўжыванне правам liberum veto, калі адзін шляхціц мог заблакаваць рашэнне ўсяго Сойму, стварэнне шматлікіх канфедэрацый, часта варагуючых між сабой, і звароты розных груповак за дапамогай да суседніх краін, паступова руйнавалі краіну.

Суседнія дзяржавы даўно шукалі падставу, каб далучыць тэрыторыі слабеючай Рэчы Паспалітай. Для гэтага было вырашана выкарыстаць так званых «дысідэнтаў» — шляхту некаталіцкага веравызнання. Насамрэч гэта была толькі нагода, бо адсотак некаталікоў сярод шляхты быў на той момант проста мізэрны. Пад ціскам Расіі Вальны Сойм у 1768 годзе прыняў рашэнне аб ураўнанні правоў дысідэнтаў і каталікоў. У адказ каталіцкая шляхта стварыла Барскую канфедэрацыю і пачала барацьбу супраць Расіі і яе стаўленіка, караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Паўстанне было падаўлена рускімі войскамі. Але дзеянні Барскай канфедэрацыі стварылі ў Рэчы Паспалітай абстаноўку грамадзянскай вайны — што і патрабавалася захопнікам. Звонку стваралася ілюзія, быццам краіна ўжо проста не можа існаваць самастойна.

19 лютага 1772 года ў Вене паміж Расіяй, Прусіяй і Аўстрыяй была падпісана сакрэтная дамова аб падзеле Рэчы Паспалітай. У пачатку жніўня арміі гэтых трох дзяржаў гвалтоўна ўвайшлі на тэрыторыю краіны. Аб’яўленне маніфесту аб падзеле дзяржавы адбылося 5 жніўня 1772 года. Аднак падзел, які адбыўся па факце, патрабаваў яшчэ і юрыдычнага замацавання: манархі краін-акупантаў жадалі, каб Рэч Паспалітая прызнала страту значнай часткі сваёй тэрыторыі. 30 верасня 1773 гэта рашэнне ратыфікаваў скліканы ў Варшаве Сойм. Супраць выказаліся толькі тры чалавекі. Гэта былі паслы ад Вялікага княства: Самуэль Корсак, Станіслаў Багушэвіч і Тадэвуш Рэйтан. Апошні ўвайшоў у гісторыю тым, што, намагаючыся не выпусціць з залі пасяджэнняў дэпутатаў-здраднікаў, лёг крыжам перад выхадам са словамі: «Тапчыце мяне, не тапчыце дзяржаву!» На жаль, адчайная барацьба нешматлікай апазіцыі была асуджаная на правал, хоць іх пазіцыя засталася да канца непахіснай. Пад узрослым ціскам акупантаў акт усё ж такі быў падпісаны.

Тадэвуш Рэйтан. Крыніца: belarusianheroes.com

Кабала для сялян

Але яшчэ ў верасні 1772 года, да афіцыйнага падзелу, быў выдадзены маніфест Кацярыны II, у якім далучаныя землі ВКЛ аб'яўляліся «здаўна законнай і бясспрэчнай» спадчыннай уласнасцю Расійскай дзяржавы. Усходнія землі Беларусі ўвайшлі ў склад так званых «беларускіх» губерніяў, заходняя частка краіны — ужо ў выніку наступных падзелаў — у склад «літоўскіх».

Пры ўсіх сваіх заганах Рэч Паспалітая ў другой палове XVIII стагоддзя была шляхецкай рэспублікай, дзе дастаткова хуткімі тэмпамі развіваўся капіталістычны ўклад. У Расіі ж у гэты час дасягнула вяршыні сваёй моцы абсалютысцкая манархія. У такіх сістэмах меркаванне асобы не мела ніякага значэння. У гэткай дзяржаве аказаліся нашыя продкі.

Карта «Беларускіх» і «Літоўскіх» губерняў. Крыніца: inbelhist.org

Не маючы дастатковых рэсурсаў для кантролю над акупаванай тэрыторыяй, расійскія ўлады спачатку не чапалі мясцовую шляхту, даволі спакойна ставіліся да каталікоў. Зусім іншая сітуацыя была з уніятамі-беларусамі. На канец XVIII стагоддзя тры чвэрці насельніцтва Беларусі былі ўніятамі. Па ўказу Кацярыны ІІ да 1795 года былі закрытыя ўсе ўніяцкія епархіі, вернікаў гвалтоўна пераводзілі ў праваслаўе. У адказ беларусы пачалі масава пераходзіць у каталіцтва. Так у адной толькі Мінскай губерні гэта зрабілі ў 1795 годзе каля 200 тысяч вернікаў. Але гэта датычылася толькі ўніятаў, якія адмаўляліся пераходзіць пад апеку маскоўскай царквы. За пераход з праваслаў’я была ўведзена крымінальная адказнасць.

Рэпрэсіі закранулі не толькі рэлігійную сферу. У краі ўводзіліся расійскія законы, значна больш жорсткія ў параўнанні з законамі ВКЛ. Значна пагоршыўся і эканамічны стан беларусаў. Кацярына раздала беларускія вёскі расійскім памешчыкам, якія няшчадна эксплуатавалі мясцовых сялян. У адрозненне ад расійскіх губерній, падаткі тут збіралі не папяровымі асігнацыямі, а манетай. Такім чынам нашы продкі былі вымушаны плаціць амаль у пяць разоў больш, чым жыхары, напрыклад, Арлоўскай губерніі. Замест падымнага падатку, які налічваўся з участку зямлі, расійскія ўлады ўвялі падушны (з кожнай фізічнай асобы). Моцна ўзрос аб'ём паншчыны. У выніку эканамічнае становішча сялян стала амаль невыносным. Не кажучы ўжо аб увядзенні на Беларусі рэкрутчыны і расійскага прыгоннага права, шмат больш цяжкага ў параўнанні з формамі эксплуатацыі сялян у Рэчы Паспалітай. Так, памешчыкі атрымалі права прадаваць сялян без зямлі, як скаціну. У ВКЛ гэта было забаронена.

Фактычна, беларуская вёска трапіла ў рабства. З гэтым згаджаліся нават расійскія дарэвалюцыйныя навукоўцы. Вось што пра гэта пісаў расійскі гісторык Пётр Шчабальскі (1810-1886) у сваёй кнізе «Апавяданні пра Заходнюю Русь»: «Прыгоннае права распаўсюдзілася на такія часткі Расіі, дзе яго перад тым ніколі не існавала, — на Беларусь і Маларосію. Пазбаўленне волі некалькіх мільёнаў чалавек і аддача іх у няволю без усякай віны было справай сапраўды жахлівай».

Бяспраўе гараджан

Не толькі сяляне аказаліся ў цяжкім становішчы. Моцна пагоршыўся статус мяшчан. Насельніцтва беларускіх гарадоў ужо шмат часу карысталася вольнасцю, якую надавала гарадам Магдэбургскае права. Расійскі царызм не змог змірыцца з такой сітуацыяй. Магдэбургскаму праву абвясцілі вайну. Яго адбіралі паступова. Спачатку яго адмянілі на ўсходзе Беларусі, затым надышла чарга заходніх губерній.

Гарады і мястэчкі Беларусі з Магдэгбускім правам. Крыніца: botana.biz

Яшчэ менш пашанцавала жыхарам шматлікіх мястэчак былога Вялікага княства. Створаныя часта вакол кірмашоў, яны былі населеныя рамеснікамі і купцамі, людзьмі, якія даўно ўжо прызвычаіліся да асабістай эканамічнай свабоды. Палова з тагачасных беларускіх мястэчак таксама мелі Магдэбургскае права. Нічога дзіўнага ў гэтым няма, яны гэта заслужылі. Але тут зноў паказала сябе вечная расійская прага да абсалютнага кантролю. Пры царскай уладзе шмат якія мястэчкі аб’яўліся наўпрост вёскамі, а іх жыхары — прыгоннымі сялянамі. Добра вядома, што вялікаю частку насельніцтва беларускіх гарадоў і мястэчак складалі габрэі. Іх царскія ўлады ўвогуле амаль не лічылі за людзей, правёўшы для іх сумнавядомую «мяжу аседласці» і прымусіўшы плаціць падаткі ўдвая вышэйшыя чым для хрысціян.

Знішчэнне шляхты

Разабраўшыся з «прасталюдзінамі» царскі ўрад звярнуў, нарэшце, увагу на шляхту. Яна складала не менш за 10% насельніцтва краіны. Лаяльнае стаўленне, якое мела месца спачатку, пасля шэрагу паўстанняў, змянілася на жорсткія рэпрэсіі. Але барацьба не спынялася. Ужо ў 1796 годзе ўзнікае «Віленская асацыяцыя», якая распрацавала ў 1797 года дакумент — «Акт віленскага паўстання», у якім ставілася мэта аднаўлення Рэчы Паспалітай на аснове канстытуцыі 3 мая 1791 года. Яна мела свае аддзяленні ў Брэсце, Кобрыне. Гродна, Мінску і іншых гарадах. Чальцы гэтай арганізацыі былі арыштаваны, асуджаныя, пазбаўлены шляхецкага звання і адпраўлены ў Сібір. Частка ўдзельнікаў была арыштавана, частка эмігравала.

Шырока вядома дзейнасць таемных таварыстваў філаматаў і філарэтаў. Пачынаючы як культурна-асветніцкія аб’яднанні, яны, бачачы ўсё большы ціск з боку рэпрэсіўнай машыны царызму, хутка звярнуліся да ідэяў барацьбы за аднаўленне незалежнасці сваёй Бацькаўшчыны. Царскі рэжым разграміў іх у 1823 годзе. На лаве падсудных апынуліся больш за 100 чалавек. Гэта быў найбуйнейшы палітычны працэс у Еўропе таго часу.

Пасля паўстання 1830-31 гадоў царызм увогуле скінуў усе маскі, правёўшы так званы «Разбор шляхты», калі дробнаўласныя шляхцічы пераводзіліся ў стан звычайных сялян.

Удзельнікі таварыства Філамантаў. Крыніца: planetabelarus.by

Як мы бачым, на працягу XVIII-XIX стагоддзяў на тэрыторыі нашай краіны не было напэўна аніводнага сацыяльнага слоя, які б не пацярпеў ад маскоўскай палітыкі. Цяжка зразумець, дзе там спадар былы пасол збіраецца адшукаць братэрства. Беларусы заключалі Унію з Польшчай у 1569 годзе, але ніколі не заключалі саюзаў з Расіяй. Наша зямля была гвалтоўна далучана ў выніку трох падзелаў Рэчы Паспалітай.

Расійцы ўвогуле дужа любяць тэзіс, што іх дзяржава ніколі нікога не захоплівала. Але вось цікава, як ім такім чынам удалося стварыць самую буйную імперыю ў Еўропе? Напэўна, аднымі ўгаворамі.

Жахлівая крывадушнасць, непрыкрытая агрэсія, карыкатурная спроба апраўдаць акупацыю земляў, якія ніколі не належалі Маскве, становяцца нормай расійскай палітыкі. Хаця, чаму становяцца?



Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram і Facebook!

Больш цікавага на «Новым Часе»: