Што на самай справе хаваецца за заклікам улады «перагарнуць старонку»?
Заклік да апанентаў «пакаяцца» — гэта тое, што павінен быў бы зрабіць сам, але не можаш: бо і балюча, і сорамна, і страшна. Таму хочацца, каб іншы бок узяў віну на сябе. Сацыёлаг Генадзь Коршунаў у сваім тэлеграм-канале «Што думаюць беларусы» разважае пра тое, што насамрэч хаваецца за ідэяй беларускай улады пра «перагорнутыя старонкі». Гэтым разам навуковец звярнуўся да тэорыі калектыўнай траўмы.
![marsz_adzinstva_6__9__log__logo.jpg marsz_adzinstva_6__9__log__logo.jpg](/img/v1/images/marsz_adzinstva_6__9__log__logo.jpg?f=f&h=396&o=0&u=1715395350&w=528)
Калі аналізаваць бягучыя падзеі скрозь прызму розных тэорый — то кожная з іх можа быць эўрыстычнай, кожная дасць свае вынікі. Але тэорыі калектыўнай траўмы (trauma studies), як мне ўяўляецца, — піша старшы даследчык Цэнтра новых ідэй Генадзь Коршунаў, — найлепшым чынам апісваюць дынаміку таго, што адбываецца ў беларускім грамадстве. Таму што калі мы гаворым пра траўму, то гэта не пра тое, што трэба кагосьці шкадаваць або ганіць, а пра тое, якія сэнсы ў сучаснасці мы бачым, і пра тое, праз што нам давядзецца прайсці ў будучыні.
Тыдзень толькі пачаўся, а знакавых падзей – і па перыметры Беларусі, і ўнутры краіны – ужо больш чым дастаткова. Нягледзячы на гэта я хацеў бы вярнуцца на мінулы разварот планавальніка і звярнуць увагу на адну з фразаў, якую Лукашэнка агучыў падчас канферэнцыі з замежнымі журналістамі.
Я маю на ўвазе фразу пра «перагарнуць старонку» 2020 года, якую Лукашэнка агучыў у чарговы раз. Першы раз гэта прапанову ён зрабіў расійскай прапагандыстцы Сіманьян у адказ на пытанне пра збіццё і катаванні журналістаў Russia Today.
У навагоднім звароце 2021 года перагарнуць станіцу прапаноўвалася ўжо ўсім беларусам. Крыху пазней у штогадовым пасланні да беларускага народу і парламенту такія словы былі накіраваныя калектыўнаму Захаду.
Цяпер гэты заклік быў адрасаваны беларусам замежжа, тым «...якія збеглі, здзейсніўшы тут правапарушэнні: «Давайце перавернем старонку, прыходзьце, будзем разбірацца!». Але, мабыць, беларусы — не Сіманьян і старонка неяк не перагортваецца.
![«Беглым» прапануюць напісаць на сябе «справу» Коршунаў пра «камісію Шведа»: Па сутнасці, «беглым» прапануецца самім завесці на сябе «справу»](/img/v1/images/62765716_906.jpg?f=c&h=360&o=0&u=1715395350&w=660)
Нават больш – старонка не перагортваецца не толькі для беларусаў. Вобразна кажучы, яе не можа перагарнуць і сам Лукашэнка, роўна як і яго набліжаныя, чыноўнікі і сілавікі. Так, калі ў грамадстве здараецца калектыўная траўма, то яе негатыўныя наступствы пражываюць не толькі тыя, супраць каго быў накіраваны гвалт, але і тыя, хто яго ажыццяўляў. Сутнасць траўмы «таго боку» складаецца як мінімум з двух складнікаў:
- Па-першае, у разбурэнні таго, што класікі называюць анталагічнай бяспекай —прадказальнасць штодзённасці і звязанае з ёй пачуццё бяспекі (ну ці тое, што ў рыторыцы ўлады называецца «стабільнасцю»),
- Па-другое, у дэфармацыі ўласнай ідэнтычнасці — у разбурэнні свайго вобраза як «усенародна абранага прэзідэнта», «гаранта законнасці», «абаронцы правапарадку», «ахоўніка інтарэсаў краіны» і г. д.
Іх дзеянні (асабліва гэта відаць на прыкладзе Лукашэнкі) цудоўным чынам укладваюцца ў мадэлі траўматычных паводзін, характэрныя для групы злачынцаў. Для прыкладу можна ўзяць артыкул Гілада Хіршбергера «Калектыўная траўма і сацыяльнае канструяванне сэнсу», у якой вылучаецца некалькі магчымых паводніцкіх стратэгій такога тыпу.
![Генадзь Коршунаў: Паводзіны Лукашэнкі — мікс класічных мадэляў паводзін агрэсара і гвалтаўніка Генадзь Коршунаў: Паводзіны Лукашэнкі — мікс класічных мадэляў паводзін агрэсара і гвалтаўніка](/img/v1/images/opposition_supporters_take_part_in_a_rally_2_1200x810_1_1_logo.jpg?f=c&h=360&o=0&u=1715395350&w=660)
Першая — адмаўленне падзеі як такой
Гэта крайняя форма псіхалагічнай і інфармацыйнай самаабароны, татальнае адмаўленне таго, што адбылося. У нашым выпадку, калі падзеі 2020 года пражывала фактычна ўся краіна, калі ўсё было даступна ў анлайн-фармаце і лёгка можа быць рэархівавана, такое адмаўленне практычна не магчымае. Але гэта не перашкаджае ні Лукашэнку, ні прапагандыстам талдычыць, што ўсё роўна нічога не было, пратэстоўцаў набіралі з масоўкі, сінякі проста фарбай намалявалі, і наогул там толькі прастытуткі з наркаманамі былі, якія ўвагі ніякай не вартыя. І так — палітвязняў у нас таксама няма, бо няма такога артыкула ў Крымінальным кодэксе.
Другая стратэгія — перапісванне гісторыі
Гэта больш комплексны падыход да пытання. У яго ўкладваецца і радыкальнае памяншэнне колькасці як пратэстоўцаў, так і тых, хтоэміграваў (паводле апошніх звестак, «ніякіх там мільёнаў няма. Хтосьці называе дзве тысячы, хтосьці — да чатырох тысяч»). І перакладанне адказнасці за гвалт на саміх пратэстоўцаў (маўляў, самі справакавалі, «сілавікам хрыбетнікі ламалі»), і адмова ім у суб'ектнасці (нашых «авечак» задурылі-падманулі-прывабілі праклятыя польскія-літоўскія-чэхаславацкія «лялькаводы»). І прадпрынятая летась спроба зрушыць фокус грамадскай увагі на іншыя падзеі, напрыклад, на генацыд беларускага народа ў перыяд Другой сусветнай вайны (па Ваміку Волкану гэта называецца «канструяваць абраную траўму»).
![Што думаюць эмігранты пра "камісію па вяртанні"? «Ты будзеш вяртацца да людзей, у якіх праблемы з захаваннем сваіх жа законаў і з чалавечнасцю»](/img/v1/images/_belarus_czyhunka_razvitanne_ljudzi_pensijanery_2022_fota_novy_czas_logo.jpg?f=c&h=360&o=0&u=1715395350&w=660)
Трэцяя стратэгія — гэта якраз і ёсць «перагортвання старонкі» (Хіршбергер называе гэта «закрыццё дзвярэй у гісторыю»).
Лічыцца, што «закрыццё дзвярэй» (гэта значыць прызнанне таго, што было, але адмова ад абмеркавання гэтага) сапраўды можа прынесці карысць, але гэта працуе толькі ў тым выпадку, калі такая стратэгія з'яўляецца часткай сумленнага і ўзаемнага працэсу грамадскага прымірэння. Калі ж «закрыццё дзвярэй» зыходзіць толькі са «злачыннага» боку — то, працытую, «гэта можа адлюстроўваць стомленасць ад цяжару віны і можа быць звязана з варожасцю ў адносінах да групы ахвяр». Што мы, уласна, цяпер і назіраем: прымірэнчая рыторыка абсалютна голая і маніпулятыўная, пры гэтым яна вядзецца на фоне бесперапынных рэпрэсій, што ні на хвіліну не ставяцца на паўзу, супраць усіх нязгодных з «лініяй партыі».
![Сацыёлагі: У 2020-м нарадзіўся калектыўны герой, які не прайграў Сацыёлагі: У 2020-м нарадзіўся калектыўны герой, які не прайграў](/img/v1/images/361_1.jpg?f=c&h=360&o=0&u=1715395350&w=660)
Ёсць і чацвёртая стратэгія — прызнанне віны і прыняцце адказнасці за тое, што адбылося.
Вось тут — чаго няма, таго няма: ні віны, ні адказнасці, ні распачатых спраў па расследаванні злачынстваў сілавікоў у 2020 годзе. Затое ёсць праекцыя і перанос – заклікі пакаяцца-раскаяцца на адрас пратэстоўцаў. Гэта калі тое, што павінен быў бы зрабіць сам, але не можаш (і балюча, і сорамна, і страшна). Таму хочацца, каб іншы бок на гэта пайшоў, узяў віну на сябе. Ах, як бы некаторым хацелася, каб «змагары» прыпаўзлі на каленях і малілі аб магчымасці стаць яшчэ большымі ябатьками, чым самі ябатьки... на колькі б стала прасцей некаторым жыць у свеце «перагорнутай старонкі»…
Але ж не. У гэтай кнізе старонкі напісаны занадта дарагой цаной. І яны пішуцца дагэтуль.
![«Збеглыя, вяртайцеся!» Але не ўсе, не заўсёды, і без гарантый «Збеглыя, вяртайцеся!» Але не ўсе, не заўсёды, і без гарантый](/img/v1/images/_julija_juhno___sud___ekanamiczny_sud__fota_dzmitryeu_dzmitryj_novy_czas__7__logo_1_logo.jpg?f=c&h=360&o=0&u=1715395350&w=660)