Вандроўка ліфтам: памяць, віна і чужы боль у новым рамане Югасі Каляды

 Новы раман Югасі Каляды спалучае фантастычную задуму з развагамі пра памяць, асабістую адказнасьць і гвалт 2020 году. Уладзіслаў Гарбацкі разважае пра тое, як літаратура дапамагае асэнсаваць нядаўняе мінулае і чаму важна пытацца ня толькі пра тое, што зрабілі з намі, але і пра тое, што мы самі зрабілі зь іншымі.

Найбольш мяне зацікавіла і зачапіла тое, што гэта гісторыя ня столькі пра тое, як вярнуцца ў мінулае, колькі пра тое, ці здольныя мы нарэшце яго зразумець — і перастаць паўтараць свае памылкі. Нашыя літаратары ўсё часьцей бяруць на сябе ролю філёзафаў і палітыкаў, прапануючы сьмелыя рэфлексіі пра нас саміх увогуле і, у прыватнасьці, пра тое, што адбылося з намі ў 2020 годзе і пасьля яго. Пісьменьніца разам з пратаганістам вандруе ліфтам паміж сьветам жывых і мёртвых і праз спалучэньне літаратуры з дакумэнталістыкай прапануе глыбокі аналіз нашага досьведу. Пры гэтым карані гэтай гісторыі Югася Каляда слушна шукае ў ранейшым часе.

Памяць як месца, у якое можна вярнуцца

Пачатак раману, на мой погляд, — адна з наймацнейшых яго частак. Пратаганіст Лёнік вяртаецца ў бацькоўскую кватэру, бачыць старых сяброў, пазнае лаўкі, пад’езд, фіранкі, кухонны посуд. Усё гэта апісана так дакладна, што кожная звычайная рэч пачынае здавацца амаль цудам.

Тут ёсьць вельмі дакладнае назіраньне: мінулае захоўваецца ў нас ня толькі ў важных падзеях, але і ў дробязях, якіх мы доўга не заўважаем. Пах ваніліну, стары плэер, кілім у калідоры, сьвятло ліхтара на сьнезе — усё гэта здольнае вярнуць чалавека ў час, калі ён яшчэ ня ведаў, што некалі будзе сумаваць па ўласным жыцьці.

Асабліва цікава, што мінулае ў рамане ня проста прыгожае. Яно прыгожае, бо каханае. Пазьней Лёнік прыходзіць да думкі, што менавіта любоў надавала прыгажосьць звычайным рэчам і зьвязвала асобныя моманты жыцьця ў адну «чырвоную нітку». У рамане неаднойчы паўстае гэтая думка: здаецца, мы разумеем каштоўнасьць жыцьця толькі тады, калі ўжо ня можам да яго вярнуцца.

Фантастычны сьвет, які нагадвае бюракратычную ўстанову

Пасьля сьмерці — таксама праца. У рамане паўстае сьвет белых калідораў, ліфтаў, кампутараў, службовых інструкцыяў і кантэйнэраў для ўспамінаў. Нябожчыкі могуць ствараць для іншых людзей настальгічныя візыты, а сустрэчы паміж сьветамі патрабуюць узгадненьняў і правільна аформленых заявак.

Гэтая задума працуе адразу ў некалькіх кірунках. Як фантастыка, яна стварае інтрыгу: як уладкаваны сьвет, у які трапіў Лёнік, і якія правілы ў ім дзейнічаюць? Як сатыра — пераносіць знаёмую нам бюракратыю ў замагільнае існаваньне. Нават тут чалавечыя перажываньні трэба афармляць паводле працэдуры. А як псыхалягічная мэтафара — паказвае, што памяць можна нібыта тэхнічна аднавіць, але нельга вярнуць сапраўднае мінулае ва ўсёй ягонай паўнаце.

Беларусь-2020: калі прыватная віна сустракаецца з гістарычнай

Гэта, напэўна, найбольш востры пласт кнігі. Раман спалучае асабістую гісторыю Лёніка з гвалтам 2020 году. Герой успамінае зьбіцьцё, бясьсільле, людзей у чорным, якія катуюць іншых, і спрабуе зразумець, як чалавек можа прычыняць боль, не думаючы пра таго, каму балюча.

Пры гэтым аўтарка, на маю думку, пазьбягае спрошчанага падзелу на людзей, якія заўсёды добрыя, і тых, хто нарадзіўся злым. Лёнік мусіць паглядзець і на сябе: калі ў маладосьці ён сам біў слабейшага, каб пазьбегнуць гвалту над сабой, ці такая ўжо вялікая маральная прорва аддзяляе яго ад тых, хто б’е людзей паводле загаду? Гэта вельмі нязручнае пытаньне — і менавіта таму яно працуе.

Што ў рамане асабліва зачапіла

Пачуцьцёвая канкрэтнасьць прозы. Югася Каляда ўмее перадаваць мінулае праз пахі, фактуры, гукі і сьвятло. Чытач ня проста даведваецца, што герой настальгуе, — ён амаль фізычна адчувае, чаму той хоча вярнуцца. Гэта значна пераканаўча за абстрактныя разважаньні пра мінулае.

Зьмена жанру. Пачатак абяцае фантастычны раман пра будову замагільнага сьвету. Паступова ў цэнтры аказваецца маральная гісторыя чалавека. Гэтая зьмена працуе, бо фантастычны сьвет не застаецца дэкарацыяй: ён прымушае героя паглядзець на ўласнае жыцьцё інакш.

Музыка як носьбітка памяці. Эдзік, гітара, Scorpions і забытыя музычныя практыкаваньні — ня проста атрыбуты маладосьці. Музыка зьвязвае цяперашняга Лёніка з чалавекам, якім ён быў, і з жыцьцём, якое магло скласьціся інакш. Назва разьдзелу «Балотны верас» таксама вяртае чытача да музычнай і сяброўскай гісторыі героя.

Маральная неідэальнасьць героя. Лёнік не зьяўляецца ўзорам дабрадзейнасьці. Ягоная гісторыя прымушае чытача пытацца ня толькі: «Што зрабілі са мной?», але і: «Што я сам зрабіў іншым?» Гэта значна цікавей за простую гісторыю пра чалавека, якому трэба выправіць некалькі няўдалых рашэньняў.

Крытычная заўвага

Раман наймацнейшы там, дзе не спрабуе наўпрост растлумачыць мараль, а дазваляе чытачу адчуць, што менавіта герой страціў, чаго баяўся і чаму яму было так цяжка збліжацца зь іншымі людзьмі. У фінале ж герой фармулюе сваю выснову вельмі ясна. Для адных чытачоў такая яснасьць падасца заслужанай, для іншых — занадта дыдактычнай. Ці не мацнейшым быў бы фінал, які пакідаў бы больш прасторы для супярэчнасьцяў?

Зрэшты, для мяне «Вандроўка ліфтам» — ня толькі раман пра памяць і страту, але і кніга пра эмпатыю: пра тое, як шмат залежыць ад нашай здольнасьці не адварочвацца ад чужога болю. Мінулае ў рамане можна перажыць нанова, але немагчыма перапісаць цалкам. Застаецца паспрабаваць зразумець, што яно зрабіла з намі — і што мы самі зрабілі зь іншымі. І менавіта гэтае пытаньне, па-за межамі фантастычнага ліфта, працягвае гучаць і пасьля апошняй старонкі.

Югася Каляда — у пэўнай ступені піянэрка ў нашай літаратуры, бо не стала чакаць яшчэ доўгія гады, каб асэнсаваць 2020 год з «вышыні гадоў». Пачакаўшы ўсяго шэсьць гадоў, яна ўжо прапануе моцны, удалы адказ — ад актыўнай удзельніцы падзеяў 2020 году, пісьменьніцы, якая ўмее ня толькі мяняцца месцамі і душамі, але й вандраваць ліфтам у замагільны сьвет.

А яшчэ — яднаць беларусаў: і тых, хто расьцярушаны па сьвеце, і тых, хто застаўся на радзіме; і герояў, забітых рэжымам, і іхных сяброў ды блізкіх, якія ня могуць прыехаць на іхныя магілы...

Раман «Вандроўка ліфтам» выйшаў у выдавецтве «Пфляўмбаўм». Першая прэзэнтацыя кнігі адбылася на віленскай «Прадмове» 17 кастрычніка 2026 году.