Каралеўства, якога не было

Польскае каралеўства, пра стварэнне якога было абвешчана роўна 110 гадоў таму, не мела ні караля, ні арміі, ні вызначаных межаў. Але суседзі ўсё роўна асцерагаліся яго прэтэнзій на спадчыну Рэчы Паспалітай. Гісторыя прывіднай незалежнасці, якая дапамагла падрыхтаваць адраджэнне Польшчы, але адначасова абвастрыла нацыянальныя супярэчнасці і заклала асновы будучых канфліктаў ва Усходняй Еўропе.

5 лістапада 1916 года ў Варшаве германскі і аўстра-венгерскі генерал-губернатары абвясцілі пра стварэнне Польскага каралеўства. Пасля больш чым стагоддзя падзелаў Польшча зноў з'яўлялася на палітычнай карце Еўропы — прынамсі, так гэта павінна было выглядаць у газетных загалоўках.

У новай дзяржавы, аднак, была адна невялікая праблема: яна існавала пераважна ў будучым часе. У яе не было вызначаных межаў, караля, уласнай арміі і поўнай незалежнасці. Гэта была свайго роду манархія ў рэжыме чакання.

Зрэшты, у Берліне і Вене не надта цікавіліся юрыдычнымі аспектамі. Іх цікавіў перадусім вайсковы складнік польскага пытання. Разлік быў дастаткова цынічным: калі палякам паабяцаць уласную дзяржаву, яны, магчыма, пагодзяцца ваяваць за тых, хто гэтую дзяржаву абяцае. Праблема заключалася ў тым, што польскае грамадства не спяшалася прымаць умовы здзелкі.

Але нават прывіднае каралеўства аказалася палітычна цалкам матэрыяльным. Яно не мела канчатковых межаў, аднак яго магчымыя межы ўжо непакоілі суседзяў.

Парадокс Акта 5 лістапада складаўся ў тым, што ён не толькі вяртаў польскае пытанне ў міжнародную палітыку, але і адкрываў старыя спрэчкі пра спадчыну Рэчы Паспалітай. Менавіта тут польскі праект сутыкаўся з украінскім, літоўскім і беларускім нацыянальнымі рухамі.

Для літоўцаў асабліва балючым было пытанне пра палітычную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага. Яшчэ 10 чэрвеня 1916 года літоўскія прадстаўнікі накіравалі германскаму ваеннаму камандаванню мемарандум, у якім адстойвалі права літоўцаў на палітычную спадчыну Вялікага Княства. У дакуменце фактычна аспрэчвалася права польскіх палітыкаў прэтэндаваць на выключнае прадстаўніцтва гістарычнай Рэчы Паспалітай.

Некаторыя беларускія дзеячы першапачаткова маглі вітаць польскую аўтаномію як прэцэдэнт, які дапаможа дамагчыся аналагічнага статусу для тэрыторый на акупаваных беларускіх землях былой Расійскай імперыі. Але аптымізм хутка сутыкнуўся з асцярогамі, што польская аўтаномія стане прадвеснікам польскага палітычнага і культурнага панавання. У беларускім руху, у тым ліку ў асяроддзі братоў Луцкевічаў, разглядаліся розныя федэратыўныя праекты, якія маглі стаць альтэрнатывай польскаму дамінаванню.

Самым наглядным прыкладам таго, як абстрактныя асцярогі ператвараліся ў канкрэтны палітычны канфлікт, стала Холмшчына. Гэты рэгіён, а таксама частка Падляшша знаходзіліся на скрыжаванні польскіх і ўкраінскіх нацыянальных прэтэнзій.

У лютым 1918 года спрэчка выйшла на міжнародны ўзровень. 9 лютага ў Брэсце-Літоўскім Цэнтральныя дзяржавы падпісалі мірны дагавор з Украінскай Народнай Рэспублікай. Для ўрада УНР гэта быў найважнейшы дыпламатычны поспех: украінскую дэлегацыю прызналі прадстаўнікамі асобнай дзяржавы. Узамен Цэнтральныя дзяржавы разлічвалі атрымаць пастаўкі збожжа і іншых сельскагаспадарчых прадуктаў.

Аднак дагавор меў і тэрытарыяльнае вымярэнне. Ён прадугледжваў уключэнне Холмшчыны і часткі Падляшша ў склад Украінскай Народнай Рэспублікі. Канчатковае вызначэнне лініі мяжы меркавалася даручыць змешанай камісіі, якая павінна была ўлічваць этнаграфічныя ўмовы і волю насельніцтва. Але палітычны сігнал быў цалкам зразумелы: Цэнтральныя дзяржавы гатовыя былі абмяркоўваць прыналежнасць гэтых зямель з украінскім урадам, не ўлічваючы польскіх прэтэнзій.

Для польскага грамадства гэта выглядала не проста дыпламатычным паражэннем, а паўтарэннем гістарычнай траўмы падзелаў. У польскай палітычнай рыторыцы дагавор хутка атрымаў назву «чацвёртага падзелу Польшчы». На гэты раз, у адрозненне ад падзелаў XVIII стагоддзя, тэрыторыю дзялілі не тры імперыі, а дзве імперыі і маладая ўкраінская рэспубліка.

Рэакцыя была бурнай. Польскія прадстаўнікі і чыноўнікі, звязаныя з акупацыйнымі структурамі, пратэставалі супраць рашэння Цэнтральных дзяржаў. У Львове 18 лютага прайшоў усеагульны польскі страйк: зачыняліся крамы, спыняўся грамадскі транспарт, да пратэсту далучаліся служачыя і рабочыя.

Для ўкраінцаў, асабліва ва Усходняй Галіцыі, дагавор выглядаў зусім інакш. Украінскія нацыянальныя дзеячы ўспрымалі яго як доўгачаканае прызнанне ўласных тэрытарыяльных прэтэнзій. 3 сакавіка 1918 года ў Львове і іншых гарадах Усходняй Галіцыі прайшлі масавыя ўкраінскія маніфестацыі ў падтрымку Брэсцкага міру. Менавіта тады выразна выявіліся супярэчнасці паміж польскім і ўкраінскім нацыянальнымі праектамі, якія ўжо ў лістападзе таго ж года набудуць форму адкрытага вайсковага канфлікту.

У гэтым і ёсць парадокс. Польскае каралеўства 1916 года было анамаліяй: у яго не было канчатковых межаў, караля і рэальнага суверэнітэту. Але яно ўжо валодала найважнейшай палітычнай уласцівасцю сапраўднай дзяржавы — здольнасцю выклікаць трывогу ў суседзяў.

Застаецца дадаць, што ўвосень 1918 года, пасля фактычнай капітуляцыі Германіі і Аўстра-Венгрыі, створаная пры акупацыйнай адміністрацыі Рэгенцкая рада 7 кастрычніка абвясціла стварэнне незалежнай польскай дзяржавы. 11 лістапада яна перадала вайсковую ўладу Юзафу Пілсудскаму, а 14 лістапада самараспусцілася, перадаўшы яму дзяржаўную ўладу.

Новая рэспубліка не атрымала гатовую дзяржаву, але адміністрацыйны каркас, палітычныя кадры і некаторыя фінансавыя механізмы не давялося ствараць з нуля. Вось так праект, задуманы Берлінам і Венай у якасці марыянеткі, міжволі дапамог падрыхтаваць інстытуцыйную аснову польскай незалежнасці.