Чарлі Чаплін супраць Гітлера

Нацысты абвясцілі Чарлі Чапліна яўрэем, плагіятарам і ворагам Германіі яшчэ ў 1926 годзе. А калі комік вырашыў высмеяць Гітлера ў «Вялікім дыктатары», супраць фільма запрацавала ўжо цэлая прапагандысцкая і дыпламатычная машына.

Сто гадоў таму, у 1926-м годзе, нацысты пачалі цкаванне Чарлі Чапліна, якое не спынялася аж да падзення Трэцяга рэйха.

Усё пачалося з камедыі «Залатая ліхаманка», якая выйшла на экраны ў 1926-м годзе. У ёй Чаплін сыграў валацугу, які адправіўся на пошукі шчасця на Аляску. На першы погляд — гэта таленавітая, бяскрыўдная прыгодніцкая трагікамедыя. Але для нямецкіх правых радыкалаў сам факт, што самы папулярны комік свету — па паходжанні чыстакроўны «арыец» — мае левыя, гуманістычныя погляды, быў яўна невыносны.

Нацысцкая прэса, уключаючы галоўную антысеміцкую газету Der Stürmer, запусціла фэйк: Чаплін — на самай справе яўрэй, а яго сапраўднае імя — Ізраіль (або Карл) Тонштэйн. Маўляў, ён уцёк з Усходняй Еўропы і схаваў карані дзеля кар’еры ў Галівудзе. На тое, што Чаплін лічыў сябе народжаным у Лондане і быў сынам англійскіх артыстаў мюзік-хола, увагі не звярталі.

Топ-10 фільмаў Чарлі Чапліна: да народзінаў Валацугі

Адначасова нацысты спрабавалі знішчыць Чапліна і як мастака. Яны называлі яго бясталенным плагіятарам, які крадзе сюжэты і трукі ў еўрапейскіх рэжысёраў, а яго знакамітага валацугу Чарлі — карыкатурай на «яўрэйскую злачынную натуру». Усю сусветную славу, па іхняй версіі, яму забяспечыла «яўрэйскае лобі ў Галівудзе».

Пасля прыходу Гітлера да ўлады цкаванне ўзмацнілася. Фільмы Чапліна ў Германіі былі забароненыя. Хутка выйшла прапагандысцкая кніга «Juden Sehen Dich An» («Яўрэі глядзяць на цябе»), дзе Чаплін быў змешчаны ў раздзел «Мастацкія яўрэі» і названы «агідным яўрэйскім акрабатам». Гэта была частка адкрытай антысеміцкай прапаганды супраць Чапліна.

Калі Чапліну даслалі асобнік той самай кнігі, ён цвёрда вырашыў зняць фільм-пратэст «Вялікі дыктатар». Пры гэтым ён прынцыпова не абвяргаў чуткі пра сваё яўрэйскае паходжанне, заяўляючы: «Любое афіцыйнае абвяржэнне адыграе на руку антысемітам. Для мяне было б гонарам мець яўрэйскую кроў».

Як толькі ў 1938-м годзе стала вядома пра планы Чапліна, Трэці рэйх задзейнічаў усю дыпламатычную і прапагандысцкую машыну. Нямецкі консул у ЗША Георг Гіслінг напрамую пагражаў кіраўніку Амерыканскай асацыяцыі кінакампаній Джозефу Брыну: калі Галівуд дазволіць выпусціць фільм, Германія забароніць экспарт усіх амерыканскіх карцін у Рэйх і падкантрольныя краіны.

Атмасфера вакол здымак накалілася да мяжы. Чапліну прыходзілі лісты з пагрозамі ад амерыканскіх фашыстаў. Ён наняў целаахоўніка, а студыя ўзмацніла ахову, асцерагаючыся падпалаў і сабатажу.

Нават брытанскі кінацэнзар, які намагаўся фліртаваць з Берлінам, папярэдзіў Чапліна, што фільм, хутчэй за ўсё, забароняць у Вялікабрытаніі, каб не сапсаваць адносіны з Гітлерам.

У крытычны момант, калі Чаплін ужо думаў закрыць праект, умяшаўся прэзідэнт ЗША Франклін Д. Рузвельт. Ён даслаў памочніка з цвёрдым пасланнем: «Здымайце што б там ні было», — і паабяцаў абарону ад магчымых байкотаў унутры краіны.

Фільм выйшаў у кастрычніку 1940 года, нягледзячы на забарону ў акупаванай Еўропе. Ён меў велізарны камерцыйны поспех у ЗША і Вялікабрытаніі і нанёс Гітлеру магутны рэпутацыйны ўдар.

Іронія лёсу: сам фюрэр, які забараніў карціну для грамадзян Рэйха, тайна выпісаў сабе копію праз Партугалію і, паводле архіўных даных, паглядзеў яе двойчы ў асабістай кіназале. Яго рэакцыя засталася невядомай.

Нягледзячы на тое, што сарваць выхад «Вялікага дыктатара» не ўдалося, нацысты не сунімаліся. Нават у 1944-м годзе, калі Германія ўжо цярпела паражэнні, яны паспрабавалі скарыстаць асабісты скандал Чапліна — судовы працэс з актрысай Джоан Бэры, якая падала на яго пазоў аб прызнанні бацькоўства. Падкантрольныя Рэйху газеты прадставілі працэс як «неабвержны доказ» распуснай сутнасці Чапліна: маўляў, вось ён — мараліст і абаронца дэмакратыі, а на справе — пахатлівы чужак, які палюе на арыйскіх дзяўчат.

Гэтая кампанія дапамагала падтрымліваць ілюзію маральнай перавагі нацысцкай Германіі над «гнілой культурай» саюзнікаў. Але дарэмна — Гітлер прайграў вайну, а Чаплін сваім фільмам і публічнай антынацысцкай пазіцыяй унёс свой уклад у барацьбу супраць нацызму. Гітлер будаваў свой вобраз на абсалютнай велічы, пафасе, грозных жэстах і гіпнатычных прамовах. Чаплін у «Вялікім дыктатары» здзейсніў найгоршае для любога дыктатара злачынства — ён зрабіў яго смешным, прычым у вачах усяго свету.

Дасюль не зразумела толькі адно: чаму Гітлер так моцна асабіста ненавідзеў артыста. Існуюць тэорыі, што Гітлера шалёна раздражняла, наколькі іх біяграфіі і знешнасць былі падобныя. Не выключаюць, што Гітлер разглядаў Чапліна як канкурэнта на тытул «самы вядомы чалавек у свеце».

Але самая арыгінальная версія наступная: Гітлер, які ў Першую сусветную насіў доўгія кайзераўскія вусы, спецыяльна пастрыг іх пад знакамітыя «вусікі-шчотачкі» Чапліна. Маўляў, ён хацеў пераняць частку народнай любові да коміка, зрабіўшы свой твар пазнавальным. У прынцыпе, ідэя спрацавала — гітлераўскія вусы сталі часткай яго іміджу. Але самога Гітлера ўвесь час бесіла, што сімвал яго велічы — гэта ўсяго толькі камедыйная фішка Чарлі Чапліна.