Грамадзянская смерць: як Нікарагуа ператварыла пазбаўленне грамадзянства ў зброю супраць апазіцыі

 Беларускі афіцыёз загаварыў пра магчымасць пазбаўлення грамадзянства апанентаў улады. Найбольш паказальны сучасны прыклад таго, як гэтая ідэя ператвараецца ў рэпрэсіўную практыку, дае далёкая цэнтральнаамерыканская краіна — Нікарагуа.

Сам механізм пазбаўлення грамадзянства як пакарання за палітычнае інакамысленне мае доўгую гісторыю. Ён нагадвае і антычны астракізм, і сярэднявечнае абвяшчэнне чалавека па-за законам, хоць гэтыя практыкі істотна адрозніваліся ад сучаснага пазбаўлення грамадзянства. У XX стагоддзі гэты канвеер запрацаваў на поўную хуткасць: нацысты пазбавілі грамадзянства Томаса Мана і Альберта Эйнштэйна, а савецкія ўлады — Льва Троцкага і Аляксандра Салжаніцына.

Здавалася, цывілізаваны свет нарэшце пакінуў гэты юрыдычны бандытызм на сметніку гісторыі. Але XXI стагоддзе ветліва пастукала знізу.

У Нікарагуа Даніэль Артэга і ягоная жонка Расарыё Мурыльё не проста ўспомнілі старыя берлінскія і маскоўскія рэцэпты — яны паставілі іх на паток, з лацінаамерыканскім каларытам. У праваабарончых матэрыялах наступствы гэтай палітыкі апісваюць выразам «грамадзянская смерць». Сутнасць простая, як стрэл у патыліцу: не выказаў дастатковага захаплення ўладай — і ты ўжо не грамадзянін.

Аперацыя «Пераемнік» па-нікарагуанску: усю сям’ю дыктатара прызначыць супрэзідэнтамі

Сутнасць простая: калі ўлада вырашае, што ты здраднік, яна можа паспрабаваць пазбавіць цябе не толькі пашпарта, але і маёмасці, доступу да дзяржаўных паслуг і нават дакументаў, якія пацвярджаюць тваю біяграфію. Чалавек жыве, але дзяржава робіць выгляд, што яго больш не існуе.

Усё змянілася ў лютым 2023 года. 9 лютага 2023 года ўлады Нікарагуа вывезлі ў ЗША 222 палітвязняў. Самалёт яшчэ быў у дарозе, а ў той жа дзень парламент краіны ўхваліў у першым чытанні канстытуцыйную рэформу, якая дазваляла пазбаўляць грамадзянства людзей, абвешчаных здраднікамі радзімы. Пасажыры, магчыма, яшчэ нават не паспелі прышпіліць рамяні, а ўлады ўжо рыхтавалі наступны крок

Палітычны спектакль атрымаўся амаль сімвалічны: людзей выпусцілі з турмаў, але права на радзіму ў іх забралі.

Праз шэсць дзён гісторыя паўтарылася. 15 лютага 2023 года ўлады пазбавілі грамадзянства яшчэ 94 чалавек. Большасць з іх ужо знаходзілася за мяжой. Сярод пацярпелых апынуліся пісьменнікі, журналісты, палітыкі, дыпламаты, праваабаронцы і прадстаўнікі каталіцкай царквы. У спісе былі людзі, якія самі некалі дапамагалі ствараць палітычную і культурную гісторыю краіны. Цяпер улады абвясцілі іх чужымі для Нікарагуа.

Серхіа Рамірэс — пісьменнік, лаўрэат прэміі Сервантэса 2017 года і віцэ-прэзідэнт Нікарагуа ў 1985–1990 гадах. Ён быў адным з дзеячаў сандынісцкай рэвалюцыі, але пазней разышоўся з Артэгам і стаў крытыкам ягонага рэжыму.

Сільвіа Баэс — дапаможны біскуп Манагуа, адзін з найбольш заўважных прадстаўнікоў каталіцкай царквы, якія крытыкавалі дзеянні ўладаў пасля падаўлення пратэстаў 2018 года.

Карлас Фернанда Чамора — адзін з найбольш вядомых незалежных журналістаў краіны, кіраўнік выдання Confidencial. Ягоныя расследаванні і крытыка ўладаў зрабілі яго адной з цэнтральных фігур незалежнай нікарагуанскай журналістыкі.

У тым жа спісе апынулася Джаконда Белі — паэтка і пісьменніца, якая ў мінулым удзельнічала ў сандынісцкім руху, а пазней выступіла супраць рэжыму Артэгі.

У верасні 2024 года гісторыя паўтарылася зноў. 5 верасня 135 палітвязняў вывезлі ў Гватэмалу. Праз пяць дзён Вярхоўны суд Нікарагуа пазбавіў іх грамадзянства і распарадзіўся канфіскаваць маёмасць. Паводле Міжамерыканскай камісіі па правах чалавека, у 2023–2024 гадах улады адвольна пазбавілі грамадзянства больш за 450 чалавек.

Каб усё выглядала законным, улады выкарыстоўвалі стандартны набор абвінавачанняў: «здрада радзіме», «змова» і дзеянні, якія нібыта шкодзяць суверэнітэту краіны. Падобныя фармулёўкі фігуравалі ў справах супраць людзей, якія крытыкавалі ўрад або выступалі супраць рэпрэсій. Праваабарончыя арганізацыі адзначалі, што гэтыя меры ўжываліся адвольна, без належных судовых працэдур і з парушэннем міжнародных абавязацельстваў Нікарагуа.

Як ліквідавалі нікарагуанскі «Новы Час»

Але адной юрыдычнай смерці рэжыму мала. За ёй ідзе эканамічнае ўдушэнне.

Улады распарадзіліся канфіскаваць нерухомасць і долі ў кампаніях, якія належалі частцы людзей, пазбаўленых грамадзянства. Для выгнаннікаў гэта азначала страту дамоў, актываў і сродкаў, якія маглі б дапамагчы пачаць жыццё ў іншай краіне. Нават за межамі Нікарагуа яны не маглі быць упэўненыя, што захаваюць маёмасць на радзіме.

На гэтым наступствы не скончыліся. Паводле Human Rights Watch, улады выдалялі з дзяржаўных рэестраў звесткі пра некаторых людзей, пазбаўленых грамадзянства: запісы аб нараджэнні і адукацыі, а таксама персанальныя даныя з сістэмы сацыяльнага страхавання. Гэта ўскладняла доступ да асабістых дакументаў і пазбаўляла частку пацярпелых пенсій.

Чалавек страціў грамадзянства, дом і магчымасць вярнуцца ў сваю краіну. А потым высвятляецца, што дзяржава выдаліла з рэестра звесткі пра ягонае нараджэнне або адукацыю. Бюракратычная машына нібыта паведамляе: вас больш няма.

У 2026 годзе рэпрэсіі закранулі і адвакацкае саслоўе. Паводле Міжнароднай асацыяцыі адвакатаў, каля 2000 юрыстаў і натарыюсаў у Нікарагуа і за яе межамі выявілі, што страцілі магчымасць займацца прафесійнай дзейнасцю: іх імёны і рэгістрацыйныя нумары зніклі з дзяржаўнага рэестра. Многія даведаліся пра гэта, калі спрабавалі падаць дакументы ў суд. Папярэдніх паведамленняў не атрымалі, а публічных тлумачэнняў ад уладаў не было.

Пацярпелі не толькі юрысты, вядомыя сваёй крытыкай рэжыму, але і тыя, хто займаўся звычайнымі грамадзянскімі справамі. Без адваката абараніць свае правы ў судзе значна цяжэй. Асабліва калі сам суд залежыць ад улады.

Артыкул 15 Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека замацоўвае права кожнага на грамадзянства і забараняе адвольна пазбаўляць чалавека гэтага права. Міжамерыканская камісія па правах чалавека асудзіла практыку Нікарагуа, падкрэсліўшы, што выкарыстанне пазбаўлення грамадзянства як палітычнага пакарання супярэчыць міжнароднаму праву.

Частка пацярпелых атрымала магчымасць аформіць грамадзянства іншых краін, у тым ліку Іспаніі. ЗША прынялі вывезеных палітвязняў і далі ім магчымасць гуманітарнага знаходжання. Але новы пашпарт не вяртае канфіскаваную маёмасць, не аднаўляе ранейшы прававы статус у роднай краіне і не гарантуе магчымасці вярнуцца дадому. Да таго ж атрыманне грамадзянства іншай дзяржавы — не аўтаматычная працэдура, даступная кожнаму выгнанніку.

І тут мы падыходзім да галоўнай іроніі. У 1970-х малады Даніэль Артэга быў адным з лідараў рэвалюцыйнага руху, які зрынуў крывавую дыктатуру Анастасіа Сомасы. Прайшлі дзесяцігоддзі — і былы рэвалюцыянер сам стаў кіраўніком аўтарытарнай сістэмы, якая пераследуе людзей за палітычную нязгоду. Страх страціць крэсла часам прымушае былых змагароў з дыктатурай паўтараць яе метады.

Пазбаўленне грамадзянства — гэта не трыумф сілы. Гэта спроба старэючага дыктатара прымусіць замаўчаць тых, каго не ўдаецца перамагчы ў спрэчцы. Калі ты не можаш заткнуць рот паэту, святару або журналісту, можна паспрабаваць забараніць яму называцца нікарагуанцам.

Але таталітарная бюракратыя пераацэньвае свае магчымасці. Пашпарт можна ануляваць, маёмасць — канфіскаваць, імя — выкрасліць з дзяржаўнага рэестра. Значна цяжэй выкрасліць чалавека з гісторыі краіны, яе культуры і памяці людзей.

Дзяржава можа адмовіць чалавеку ў грамадзянстве. Але яна не можа адным указам зрабіць так, каб ён ніколі не быў часткай сваёй краіны.

Гісторыя Нікарагуа паказвае, да чаго можа прывесці ператварэнне грамадзянства ў інструмент палітычнага пакарання. І гэта варта памятаць у Беларусі, дзе таксама загаварылі пра магчымасць пазбаўляць грамадзянства апанентаў улады.