Мішэль Фуко і Аляксандар Надсан: дзьве гісторыі барацьбы за свабоду

 Мішэль Фуко і Аляксандар Надсан нарадзіліся ў 1926 годзе, але жылі ў розных інтэлектуальных і культурных умовах. Францускі філёзаф дасьледаваў мэханізмы ўлады і супраціву, беларускі сьвятар і навуковец працаваў дзеля захаваньня мовы, гістарычнай памяці і культурнай пераемнасьці. Іхнае параўнаньне дазваляе паглядзець на свабоду з двух бакоў: як на вызваленьне чалавека і як на права супольнасьці быць суб’ектам уласнай гісторыі.

2026 год — год стагодзьдзяў двух інтэлектуальных волатаў, на першы погляд, вельмі розных, але ў нечым падобных. 8 жніўня мы адзначылі стагодзьдзе з дня нараджэньня айца Аляксандра Надсана (1926–2015), а сёньня, 15 кастрычніка, спаўняецца сто гадоў з дня нараджэньня Мішэля Фуко (1926–1984) — аднаго з найуплывовейшых філёзафаў ХХ стагодзьдзя, чые працы дагэтуль вызначаюць дыскусіі ў гуманітарных навуках.

Аляксандар Надсан таксама пакінуў значную інтэлектуальную і практычную спадчыну. Аднак у сьвеце ён вядомы значна менш, а на радзіме ягоная постаць застаецца на маргінэсе афіцыйнага гістарычнага наратыву. Ягоная спадчына мала ўпісваецца ў падсавецкі канон афіцыйнага Менску.

Фуко і Надсан належалі да розных сусьветаў. Францускі філёзаф дасьледаваў, як веды, нормы і сацыяльныя інстытуцыі фармуюць чалавека. Беларускі сьвятар, навуковец і дзеяч эміграцыі працаваў дзеля захаваньня мовы, гістарычнай памяці і духовую традыцыі свайго народу. Аднак абодвух аб’ядноўвала імкненьне да эмансіпацыі — вызваленьня людзей і супольнасьцяў ад розных формаў падпарадкаваньня і маргіналізацыі.

Розныя ўмовы свабоды

Мішэль Фуко працаваў у краіне з моцнымі дзяржаўнымі, унівэрсытэцкімі і культурнымі інстытуцыямі. Ён крытыкаваў турму, псыхіятрыю, мэдыцыну і дзяржаўную ўладу, застаючыся прафэсарам Collège de France — аднаго з найпрэстыжнейшых акадэмічных цэнтраў Францыі. Ён пісаў па-француску — на мове, якая мела значны міжнародны інтэлектуальны ўплыў.

Аляксандар Надсан пакінуў Беларусь у 1944 годзе і жыў у эміграцыі ў Вялікабрытаніі. Захаваньне беларускай культурнай пераемнасьці ў значнай ступені залежала ад высілкаў самой эміграцыйнай супольнасьці. Надсан служыў Беларускай грэка-каталіцкай царкве, перакладаў літургічныя тэксты, працаваў над захаваньнем кніжнай спадчыны і разьвіваў бібліятэку імя Францішка Скарыны ў Лёндане. Ён пісаў на мове, якую разумела адносна вузкае кола людзей і ад якой нярэдка адварочваліся нават ейныя носьбіты.

Тут выяўляецца прынцыповая асымэтрыя. Фуко мог запытвацца, як улада фармуе чалавека і як супраціўляцца яе мэханізмам. Надсан мусіў ставіць і іншае пытаньне: як захаваць саму супольнасьць, якая зможа быць суб’ектам уласнай гісторыі?

Для гэтага было недастаткова крытыкаваць паноўныя нормы або патрабаваць прызнаньня правоў. Трэба было падтрымліваць адукацыю, рэлігійнае жыцьцё, кнігавыданьне, бібліятэкі і культурную памяць. Надсан змагаўся ня толькі за свабоду беларускага народу, але і за захаваньне ўмоваў, у якіх ён увогуле мог існаваць як самастойная культурная супольнасьць.

Веданьне, улада і памяць

Фуко ставіў пад сумнеў уяўленьне, быццам веды проста адлюстроўваюць рэчаіснасьць, а навуковыя і дзяржаўныя інстытуцыі бесстароньне служаць чалавеку. Ён дасьледаваў, хто мае права вызначаць праўду, называць чалавека нармальным ці ненармальным і ўсталёўваць межы дапушчальных паводзінаў.

Айцец Надсан працаваў у іншым кірунку, але таксама надаваў вялікую ўвагу крытычнаму вывучэньню ведаў і аўтарытэтаў. Ён дасьледаваў гістарычныя крыніцы, рукапісы і пераклады, дапамагаючы захоўваць праўдзівыя веды пра беларускую гісторыю і духовую спадчыну.

Айцец Аляксандр Надсан. Чалавек, які ўсё жыцьцё адкрываў Беларусь сьвету

Калі Фуко аналізаваў, як пэўныя веды набываюць статус праўды, то Надсан, сярод іншага, імкнуўся абараняць гістарычную памяць ад забыцьця, скажэньня і маргіналізацыі. Іхныя падыходы не супадалі, але абодва паказвалі важнасьць крытычнага стаўленьня да аўтарытэтаў.

Рознымі былі і іхныя ўяўленьні пра свабоду. Для Фуко яна не азначала простага вызваленьня ад усіх абмежаваньняў: улада пранізвае чалавечыя адносіны, але там, дзе яна існуе, застаецца і магчымасьць супраціву. У позьніх працах філёзаф разважаў пра этычную працу чалавека над самім сабой і магчымасьць пераглядаць навязаныя нормы.

Надсан разумеў свабоду праз прызму хрысьціянскай веры, але ягоная дзейнасьць мела і шырэйшае культурнае значэньне. Ягоныя словы «Разуменьне свабоды ідзе поруч з духовым вызваленьнем» можна прачытаць і як напамін пра неабходнасьць пераадольваць страх, залежнасьць і пачуцьцё культурнай непаўнавартасьці.

Фуко запрашае запытацца, хто вызначае нормы, паводле якіх мы жывём, і ці можам мы жыць інакш. Надсан ставіць побач іншае пытаньне: што мы мусім захаваць, каб не страціць магчымасьці быць самімі сабой?

Межы ўнівэрсалізму

Фуко быў крытыкам улады, але гэта ня значыць, што ягоныя працы вычэрпваюць праблематыку каляніяльнага панаваньня і нацыянальнага прыгнечаньня. Ягоныя найбольш вядомыя дасьледаваньні былі скіраваныя перадусім на заходнія грамадзтвы. Крытыка ўлады ўнутры мэтраполіі не абавязкова дае дастатковыя сродкі для разуменьня ўлады мэтраполіі над іншымі народамі.

Гэта не азначае, што Фуко падтрымліваў каляніялізм. Хутчэй, ягоны прыклад нагадвае пра абмежаванасьць любой інтэлектуальнай пэрспэктывы: можна глыбока дасьледаваць мэханізмы падпарадкаваньня ў адным грамадзтве і пры гэтым недастаткова ўвагі надаваць гістарычнаму досьведу іншых народаў.

Надсан прапануе іншы пункт назіраньня. Для супольнасьці, пазбаўленай паўнавартаснай дзяржаўнасьці, свабода непарыўна зьвязаная з правам на ўласную мову, памяць і культурную суб’ектнасьць. Ягоная дзейнасьць паказвае, што эмансіпацыя патрабуе ня толькі супраціву ўладзе, але і захаваньня самой супольнасьці, здольнай вызначаць уласную будучыню.

У адным іхныя падыходы супадалі — у пастаянным імкненьні супрацьстаяць несправядлівасьці і пратэставаць. У Фуко гэтае пасланьне чытаецца ў шматлікіх тэкстах і ўдала рэзюмуецца ў ягоным слынным выказваньні: «Там, дзе ёсьць улада, ёсьць і супраціў». Айцец Надсан хоць і быў сьвятаром, але да ўсяго беларусам з бунтоўнай душой, і таксама бязупынку падтрымліваў і прапагандаваў ідэю культурнага, інтэлектуальнага супраціву русіфікацыі, зьнікненьню, фальсыфікацыі і пад. Ягоныя пратэстоўнасьць і супраціў трапна рэзюмуюцца ў адным зь ягоных выказваньняў:

Аднак нацыянальнае вызваленьне не гарантуе індывідуальнай свабоды: незалежная дзяржава таксама можа навязваць нормы і абмяжоўваць правы чалавека. Таму крытыка Фуко застаецца важнай і для нацыянальных вызваленчых рухаў. Яна дазваляе запытацца, ці не ператвараецца вызваленчая ідэя ў новую форму прымусу.

Нацыянальная і індывідуальная эмансіпацыя ня тоесныя, але і не ізаляваныя адна ад адной. Без нацыянальнага самавызначэньня супольнасьць можа быць пазбаўленая магчымасьці разьвівацца на ўласных умовах; без індывідуальнай свабоды нацыянальнае вызваленьне застаецца няпоўным.

Свабода гаварыць ад свайго імя

Фуко і Надсан былі ня толькі мысьлярамі, але і практыкамі. У 1971 годзе М. Фуко стаў адным з заснавальнікаў Групы інфармацыі пра турмы, якая імкнулася даць зьняволеным магчымасьць самім расказваць пра ўмовы свайго жыцьця. Надсан ствараў і падтрымліваў інстытуцыі, неабходныя для захаваньня беларускай культурнай пераемнасьці.

Абодва дапамагалі рабіць чутнымі тых, каго паноўныя інстытуцыі маргіналізавалі. Але калі Фуко імкнуўся адкрываць прастору для супраціву мэханізмам улады, то а. Надсан, акрамя іншага, захоўваў саму прастору, у якой беларускі голас мог працягваць гучаць.

Гэтыя мысьляры-раўналеткі ўвасабляюць розныя лёсы эўрапейскіх культураў. Француская культура мела моцныя дзяржаўныя і міжнародныя рэсурсы, тады як беларуская на працягу стагодзьдзяў разьвівалася ва ўмовах чужога панаваньня і абмежаваных магчымасьцяў культурнага прадстаўніцтва. Гэтая асымэтрыя дапамагае зразумець розьніцу ў вядомасьці Фуко і Надсана, але ставіць і шырэйшае пытаньне: чаму адны мысьляры становяцца вядомымі ва ўсім сьвеце, а іншыя застаюцца ў межах сваіх моўных супольнасьцяў?

Прыклад айца Надсана дазваляе паставіць пад сумнеў прэтэнзіі заходняга ўнівэрсалізму на ўнівэрсальнасьць. Праблема ня толькі ў заходнецэнтрызме, але і ў схільнасьці ўспрымаць інтэлектуальныя дасягненьні ўплывовых культураў як вынік уласнага генію, не заўважаючы гістарычнай маргіналізацыі іншых — ня толькі па-за межамі Эўропы, але і ўнутры яе.

Адказны за сваё пакліканне. Факты з жыцця айца Аляксандра Надсана

На жаль, стагодзьдзе Мішэля Фуко, здаецца, не атрымала належнага грамадзкага і акадэмічнага розгаласу ані ў Беларусі, ані ў беларускай супольнасьці на Захадзе. У прыватнасьці, ідэя арганізацыі канфэрэнцыі, прысьвечанай гэтай гадавіне, не атрымала падтрымкі Эўрапейскага гуманітарнага ўнівэрсытэту. Між тым, паводле падлікаў у Google Scholar, працы Фуко маюць больш за 1,45 мільёна цытаваньняў. Гэты паказьнік сьведчыць пра маштаб ягонага ўплыву, але актуальнасьць філёзафа вызначаецца ня толькі акадэмічнай вядомасьцю. Ягоныя пытаньні пра ўладу, свабоду і супраціў застаюцца важнымі і для грамадзтваў, дзе барацьба за свабоду непарыўна зьвязаная з барацьбой за мову, памяць і права на ўласны голас.

Магчыма, менавіта ў гэтым і палягае сэнс параўнаньня Фуко з Надсанам. Яно дазваляе спытацца, ці сапраўды ўнівэрсальныя прынцыпы свабоды і роўнасьці дзейнічаюць аднолькава для ўсіх.

Сапраўдная ўнівэрсальнасьць пачынаецца ня там, дзе ўсе мусяць гаварыць адной мовай, а там, дзе розныя галасы атрымліваюць магчымасьць быць пачутымі. Эмансіпацыя ня можа лічыцца завершанай, пакуль свабода чалавека не спалучаецца са свабодай супольнасьцяў, а ўнівэрсальныя ідэі не ўлічваюць досьвед тых, хто доўгі час заставаўся нябачным.