Як высылка Вольфа Бірмана абярнулася супраць уладаў ГДР

16 лістапада 1976 года ўлады ГДР пазбавілі грамадзянства паэта і барда Вольфа Бірмана, які знаходзіўся з канцэртамі ў ФРГ. Рэжым разлічваў пазбавіцца ад нязручнага крытыка, але атрымаў нечаканы адказ: супраць рашэння выступілі больш за сто дзеячаў культуры. Справа Бірмана стала важным паваротам у гісторыі культурнай апазіцыі ва Усходняй Германіі.

Вольф Бірман, перакананы камуніст, які пераехаў у ГДР з Гамбурга ў 1953 годзе, ужо з сярэдзіны 1960-х гадоў трапіў пад забарону на публічныя выступы. Яго крытыка сталінізму «знутры» сістэмы ў выглядзе вершаў і спеваў была для ўладаў значна небяспечнейшай, чым крытыка з Захаду. Улады не маглі проста закляйміць яго як «класавага ворага» — ён быў сваім, і менавіта гэта рабіла яго такім нязручным.

Яшчэ ў 1965 годзе Эрых Хонекер, тады яшчэ не партыйны лідар, але ўплывовы функцыянер, на адным паседжанні партыі па справах культуры казаў: «Бірман падрывае сваімі песнямі і вершамі сацыялістычныя асновы». Прыкладна з таго часу Бірман жыў ва ўмовах забароны на прафесію, але працягваў пісаць і спяваць.

Адначасова спецслужбы думалі, як пазбавіцца ад дысідэнта. Арышт або «знікненне» Бірмана, як гэта практыкавалася з іншымі дысідэнтамі, былі для ўладаў непрымальнымі. Штазі прызнавала, што гэта «выклікае занадта непажаданую міжнародную рэакцыю». Бірман быў вядомы на Захадзе, яго пласцінкі і кнігі там шырока публікаваліся і выклікалі вялікі ажыятаж.

А вось высылка быццам дазваляла рэжыму забіць двух зайцаў: пазбавіцца ад непажаданага крытыка і пазбегнуць рэпутацыйных страт. Фармальна гэта выглядала як «пакаранне» за правіннасць, а не як палітычная расправа.

У лістападзе 1976 года, пасля адзінаццаці гадоў забароны на публічныя выступы, Бірман нечакана атрымаў дазвол на трохтыднёвую канцэртную паездку ў ФРГ па запрашэнні прафсаюза IG Metall.

Кульмінацыяй турнэ стаў канцэрт 13 лістапада 1976 года ў перапоўненай Спартыўнай зале Кёльна. Гэта быў яго першы публічны выступ на Захадзе, які, акрамя таго, трансляваўся па радыё. Пазней канцэрт паказалі і па тэлебачанні. Для ўладаў ГДР гэта быў зручны момант: Бірман знаходзіўся за межамі краіны, і рашэнне аб яго высылцы можна было прадставіць як «пакаранне» за гэты канкрэтны выступ.

Усяго праз тры дні, 16 лістапада 1976 года, партыйнае палітбюро прыняло рашэнне пазбавіць Бірмана грамадзянства ГДР. Фармальна пастанова Савета міністраў была прынятая 18 лістапада, але зваротнай сілай — з 16 лістапада. Афіцыйная фармулёўка гучала так: «за грубае парушэнне грамадзянскіх абавязкаў» і варожыя паводзіны ў дачыненні да ГДР.

І тут аказалася, што ўлады ГДР пралічыліся. Рэакцыя грамадскасці на высылку была імгненнай і беспрэцэдэнтнай. Ужо на наступны дзень, 17 лістапада 1976 года, з адкрытым лістом выступілі дванаццаць вядомых пісьменнікаў ГДР. Хутка пад петыцыяй з патрабаваннем перагледзець рашэнне наконт Бірмана падпісаліся больш за сто дзеячаў культуры, сярод якіх былі таксама і тыя, хто звычайна лічыўся лаяльным да рэжыму.

Гэты калектыўны жэст стаў шокам для ўладаў, якія не чакалі такой калектыўнай салідарнасці. Аднак пратэст хутка змяніўся рэпрэсіямі. Супраць падпісантаў разгарнулася кампанія ціску: іх публічна крытыкавалі, выключалі з партыі, пазбаўлялі магчымасці публікавацца і выступаць. Штазі ўзмацніла пераслед і пачала новыя аператыўныя справы на раней «лаяльных» пісьменнікаў. Некаторых з іх нават арыштоўвалі, частка пазней пакінула краіну.

Нямецкі бард аддасць прысуджаную яму прэмію імя Авідзія Марыі Калеснікавай

Гэта прывяло да расколу ў мастацкім асяроддзі. Тыя, хто падпісаў пратэсны ліст, аказаліся пад ударам, у той час як іншыя дэманстратыўна адмовіліся падтрымліваць Бірмана. Атмасфера страху і канфармізму, якую, здавалася, пачалі пераадольваць у пачатку 1970-х, вярнулася з новай сілай.

Зрэшты, рэпрэсіі не змаглі змяніць галоўны трэнд. Для многіх прадстаўнікоў інтэлігенцыі ў ГДР лістапад 76-га стаў момантам цвярозага разумення. Надзеі на «рэфармаваны сацыялізм», якія яшчэ тлелі пасля адлігі пачатку 1970-х, рухнулі. Заставалася або маўчаць, або выязджаць, або — што аказалася важнейшым у доўгатэрміновай перспектыве — пераходзіць да адкрытага грамадзянскага супраціву.

Самым глыбокім наступствам справы Вольфа Бірмана стаў масавы ад'езд дзеячаў культуры ГДР на Захад, які ўзмацніўся ў наступныя гады. Гэта быў не проста адток кадраў, а страта цэлых пакаленняў і напрамкаў у літаратуры, тэатры, музыцы і кіно. Гэты зыход быў настолькі маштабным, што яго называюць «культурна-палітычнай стратай крыві», ад якой ГДР так і не акрыяла.

У доўгатэрміновай перспектыве культурны ландшафт ГДР стаў бяднейшым і вельмі шэрым. Паехалі многія з тых, хто ствараў жывы, складаны і самакрытычны вобраз краіны. Тыя мастакі і літаратары, што засталіся, былі вымушаныя існаваць ва ўмовах узмоцненай цэнзуры і страху, што прывяло да асабістай унутранай эміграцыі.

Парадаксальна, але высылка Вольфа Бірмана, па іроніі лёсу, паскорыла дэлегітымацыю рэжыму. Справа Бірмана стала тым момантам, калі культурная апазіцыя канчаткова аформілася і пачала свой доўгі шлях да тэктанічных падзей 1989 года.

Застаецца дадаць, што сам Бірман вярнуўся ў ГДР 1 снежня 1989 года ў статусе нацыянальнага героя, калі Берлінская сцяна ўжо ўпала, а масавыя пратэсты працягвалі змяняць краіну.