Немцы разлюбілі народныя партыі. Чаму слабнуць СДПГ і ХДС?

 Як і чаму партыі, якія будавалі сучасную Германію, губляюць падтрымку выбаршчыкаў?

У сучаснай палітычнай навуцы ФРГ тэрмін Volkspartei (народная партыя) доўгі час меў амаль сакральны статус. Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі (СДПГ) і блок Хрысціянска-дэмакратычнага і Хрысціянска-сацыяльнага саюзаў (ХДС/ХСС) дзесяцігоддзямі служылі галоўнымі апорамі нямецкай дэмакратыі. Яны не проста выйгравалі выбары — яны цэментавалі грамадства, згладжвалі сацыяльныя супярэчнасці і забяспечвалі тую самую славутую нямецкую стабільнасць.

Як народныя партыі будавалі нямецкую дэмакратыю

Карані нямецкіх народных партый сягаюць у пасляваеннае ўладкаванне Заходняй Германіі. Пасля катастрофы Трэцяга рэйха бацькі-заснавальнікі ФРГ разумелі: стабільная дэмакратыя немагчымая ва ўмовах радыкальнай палярызацыі, якая ў свой час загубіла Веймарскую рэспубліку.

У адрозненне ад класічных партый пачатку XX стагоддзя, якія жорстка арыентаваліся на адзін клас або канфесійную групу (напрыклад, СДПГ — на прамысловых рабочых, а каталіцкія цэнтрысты — на вернікаў), народныя партыі свядома размывалі сваю ідэалагічную ідэнтычнасць. Іх мэта — аб'яднаць пад адным дахам дыяметральна процілеглыя сацыяльныя групы: наёмных рабочых і буйных прадпрымальнікаў, рэлігійных кансерватараў і свецкіх лібералаў, гараджан і сялян.

Такім чынам, поспех Volkspartei будаваўся на трох кітах: прагматызме замест жорсткай догмы, здольнасці да шырокага сацыяльнага кампрамісу і дэідэалагізацыі ключавых пытанняў падчас кіравання дзяржавай. Народная партыя не шукала ідэальнага выбаршчыка — яна змянялася сама, каб спадабацца большасці выбаршчыкаў.

Першым канцэпцыю народнай партыі рэалізаваў Конрад Адэнаўэр, ператварыўшы ХДС з партыі, арыентаванай пераважна на каталіцкія колы, у шырокае аб'яднанне правага цэнтра. Гэта дазволіла хрысціянскім дэмакратам дамінаваць у палітыцы ФРГ у 1950-я гады.

Як жывуць нашчадкі вялікіх палітыкаў сёння?

СДПГ прыйшла да гэтай мадэлі пазней, але больш драматычна. Зразумеўшы, што марксісцкая рыторыка абмяжоўвае магчымасці партыі прыйсці да ўлады, сацыял-дэмакраты ў 1959 годзе прынялі гістарычную Годэсбергскую праграму. Партыя афіцыйна адмовілася ад артадаксальнага марксізму як абавязковай ідэалагічнай асновы, прызнала рынкавую эканоміку і ў выніку адкрыла дзверы для сярэдняга класа.

Залатая эпоха вялікіх партый

З гэтага моманту пачалася залатая эпоха «Бонскай рэспублікі». У 1970–1980-я гады ХДС/ХСС і СДПГ разам атрымлівалі на федэральных выбарах каля 88–91% галасоў у асобныя выбарчыя гады. Краінай кіраваў альбо левацэнтрысцкі блок, альбо правацэнтрысцкі, часам у кааліцыі з меншай Свабоднай дэмакратычнай партыяй (СвДП).

Партыі былі гіганцкімі сацыяльнымі ліфтамі з мільёнамі членаў, уласнымі газетамі, спартыўнымі клубамі і культурнымі асацыяцыямі.

Сітуацыя пачала мяняцца пасля аб'яднання Германіі ў 1990 годзе, а ў XXI стагоддзі працэсы распаду старой партыйнай мадэлі паскорыліся.

Чаму выбаршчыкі адварочваюцца ад старых партый

Класічны выбаршчык СДПГ — прамысловы рабочы завода — перастаў быць той сацыяльнай апорай, якой ён быў у індустрыяльную эпоху. Грамадства атамізавалася, узніклі новыя сацыяльныя слаі з рознымі, часам палярнымі інтарэсамі: фрылансеры, работнікі сферы паслуг, ІТ-спецыялісты.

ХДС, у сваю чаргу, страціў частку апоры ў выглядзе традыцыйнай патрыярхальнай сям'і і рэлігійных абшчын ва ўмовах секулярызацыі.

Сваю ролю адыграла і праклён вялікіх кааліцый (GroKo) — саюзаў ХДС/ХСС і СДПГ. Імкнучыся да стабільнасці, партыі настолькі зблізіліся, што выбаршчыку стала цяжэй бачыць паміж імі прынцыповыя адрозненні.

Асобна варта адзначыць усходнегерманскую спецыфіку. Пасля аб'яднання Германіі ХДС і СДПГ працягвалі ўспрымацца часткай усходніх немцаў як партыі, якія дамінуюцца Захадам, а спецыфічныя ўсходнегерманскія інтарэсы, на думку крытыкаў, атрымлівалі недастатковае прадстаўніцтва.

Палітычная карта Германіі мяняецца

Так ці інакш, сённяшняя палітычная карта Германіі слаба нагадвае стабільны двухпартыйны маятнік. Доля галасоў, якую атрымліваюць СДПГ і ХДС/ХСС, зніжаецца ў параўнанні з часамі іх найбольшага дамінавання.

На федэральных выбарах 2025 года СДПГ атрымала 16,4% галасоў, а ХДС/ХСС — 28,5%. Разам гэта 44,9% — значна менш, чым у часы росквіту народных партый.

Вяртанне «вялікага кракадзіла»

Яшчэ адзін паказальны прыклад — выбары ў ландтаг Мекленбурга — Пярэдняй Памераніі ў верасні 2026 года, дзе ХДС атрымала 4,9% галасоў і не пераадолела пяціпрацэнтны бар'ер. 

Ці скончылася эпоха народных партый?

Некаторыя аналітыкі ўжо абвясцілі пра смерць канцэпцыі народных партый. Сапраўды, вярнуць часы, калі адна партыя магла разлічваць на 45% галасоў, ва ўмовах сучаснага дыверсіфікаванага грамадства будзе значна складаней. Грамадства занадта фрагментаванае, каб яго можна было ўпакаваць у два палітычныя кошыкі.

Але галоўнае не гэта. Галоўнае ў тым, што заняпад Volkspartei — гэта не проста крызіс двух партыйных брэндаў. Гэта выпрабаванне для ўсёй нямецкай мадэлі кансэнсуснай дэмакратыі. Без моцнага цэнтра, здольнага мадэраваць грамадскі дыялог, Германія рызыкуе сутыкнуцца з працяглай палітычнай нестабільнасцю, уласцівай многім яе еўрапейскім суседзям.

Пытанне толькі ў тым, ці змогуць старыя гіганты адаптавацца да правілаў гульні ў новай, фрагментаванай палітычнай рэальнасці.