Суд над Асадам: пакаранне за злачынствы ці праблема для пераходнага правасуддзя?

 Смяротны прысуд Башару Асаду можа выглядаць як доўгачаканы акт справядлівасці. Але завочны працэс над былым дыктатарам, які знаходзіцца ў Расіі, адначасова ставіць перад новымі сірыйскімі ўладамі шэраг юрыдычных і палітычных пытанняў. Наколькі гэты прысуд здольны стаць рэальным пакараннем, а не толькі сімвалічным жэстам, які хутчэй дае экс-дыктатару шанец?

Імя Башара Асада афіцыйна прыбіта да ганебнага слупа «ваенных злачынстваў» і «злачынстваў супраць чалавечнасці». 11 жніўня 2026 года былы прэзідэнт, які знаходзіцца ў выгнанні ў Маскве пасля краху яго рэжыму, быў завочна прыгавораны да смяротнай кары. Разам з ім вышэйшую меру пакарання атрымалі яшчэ сем ключавых фігур былога рэжыму, уключаючы яго роднага брата. Усяго было вынесена восем смяротных прысудаў.

Асноўныя пункты абвінавачвання былі наступныя: наўмыснае забойства, прычым гаворка ідзе ў тым ліку пра забойства дзяцей ва ўзросце да 15 гадоў; сістэматычнае прымяненне катаванняў, у тым ліку катаванняў, якія прывялі да смерці; незаконнае пазбаўленне волі людзей на рэгулярнай аснове; нарэшце, злачынствы супраць чалавечнасці.

Бойня для людзей. Што адбывалася ў сірыйскіх турмах

Цэнтральным эпізодам у прысудзе стала падаўленне пратэстаў у рэгіёне Дэраа ў 2011 годзе. Суд устанавіў, што менавіта Асад аддаў загад выкарыстаць дзяржаўную сілавую машыну для гвалту супраць мірных жыхароў, што вылілася ў забойствы, масавыя затрыманні і катаванні.

Такім чынам, ключавая юрыдычная логіка прысуду наступная: Асад вінаваты не проста ў эксцэсах падначаленых, а ў стварэнні і кіраўніцтве рэпрэсіўнай сістэмай, якая здзяйсняла гэтыя дзеянні як дзяржаўную палітыку.

Для многіх сірыйцаў прысуд Асаду — гэта момант, якога яны чакалі шмат гадоў. Але для шматлікіх юрыстаў значэнне гэтага працэсу выходзіць за межы акту справядлівасці. І тут ёсць пытанні.

Пачнем з таго, што суд, які судзіў экс-дыктатара, — не звычайная інстанцыя. Сам спосаб яго фарміравання выклікае пытанні: Чацвёрты крымінальны суд Дамаска быў вызначаны Міністэрствам юстыцыі для разгляду спраў, звязаных з пераходным правасуддзем. Новыя ўлады таксама дэмакратычна не абраныя. Не жадаючы чакаць доўгай заканадаўчай працэдуры, яны імкнуліся як мага хутчэй дасягнуць судовага факту.

Біяграфія старшыні суда Фахра ад-Дзіна аль-Арыяна сама па сабе з'яўляецца паказальнай. Ён належаў да ліку рэпрэсаваных пры Асадзе фігур. Цяпер ён сядзіць у дамаскім судзе і абвяшчае смяротны прысуд былому прэзідэнту. Гэтая інверсія статусу — бясшумнае аб'яўленне пра змену старога і новага парадкаў.

Прававая аснова прысуду таксама супярэчлівая. У сірыйскім крымінальным кодэксе няма асобнага артыкула пра «злачынствы супраць чалавечнасці», і суд быў вымушаны спасылацца на Канстытуцыйную дэкларацыю і прынцыпы міжнароднага права. Пры вызначэнні злачынстваў супраць чалавечнасці суд таксама звяртаўся да міжнародна-прававых нормаў. Такое юрыдычнае «запазычанне», безумоўна, дазволіла вынесці абвінаваўчы прысуд, але адначасова заклала міну пад яго прававую бездакорнасць.

Відавочна, што новыя ўлады спрабавалі вырашыць гэтым працэсам некалькі палітычных задач адначасова. Унутры краіны яны пасылаюць сігнал групам ахвяр: «справядлівасць, магчыма, і са спазненнем, перамагла». Гэта можа працаваць на легітымнасць новага рэжыму. Вонкава прысуд дыктатару дэманструе здольнасць і гатоўнасць новай адміністрацыі вырашаць пытанні пераходнага правасуддзя, ствараючы казыр для атрымання міжнароднага прызнання.

Галоўная праблема ў іншым. Стаўка на піяр хутчэй агаляе практычнае бяссілле прысуду. Асад знаходзіцца ў Расіі, дзе атрымаў палітычны прытулак. Расія наўрад ці выдасць яго — тым больш пасля вынясення смяротнага прысуду. Паводле расійска-сірыйскай дамовы аб выдачы, у выпадку калі за злачынства прадугледжана смяротнае пакаранне, выдача можа быць адхіленая, калі не будуць дадзеныя адпаведныя гарантыі адносна пакарання.

Больш за тое — няздольнасць прыцягнуць Асада да пакарання значыць, што палітычныя дывідэнды ад гэтага працэсу будуць нядоўгімі, а пакінутыя ім юрыдычныя трэшчыны пачнуць падрываць маральны аўтарытэт новага рэжыму.

У якасці рэзюме: тым, хто збіраецца завочна судзіць дыктатараў, якія збеглі за мяжу, трэба ўсё рабіць больш дасканала. Як мінімум так, каб з пункту гледжання міжнароднага права перспектыва пакарання дыктатара па выніках працэсу паўставала, а не знікала.