У пошуках мінскага Гамулкі. Чаму польскі Кастрычнік 1956-га прымушае задумацца пра будучыню Беларусі

 Польскі Кастрычнік 1956 года — гісторыя не столькі пра перамогу рэфарматараў, колькі пра тое, як камуністычная сістэма спрабавала выжыць, змяніўшыся. Ці можа гэты досвед нешта сказаць пра будучы транзіт улады ў Беларусі?

Нават у самой Польшчы падзеі 1956 года даўно трапілі ў цень куды больш фотагенічных пратэстаў — кшталту студэнцкага бунту 1968-га ці вялікага карнавалу «Салідарнасці». І ў гэтым, прызнацца, ёсць свая жалезабетонная логіка. Ну сапраўды, што там святкаваць? У выніку таго «слаўнага Кастрычніка» камуністы спакойна засталіся ў сваіх кабінетах, планавая эканоміка працягнула штампаваць дэфіцыт, а Варшава так і засталася на павадку ў Масквы. Уся «рэвалюцыя» глабальна звялася да адмовы дзяржавы ад адкрытага тэрору супраць грамадзян.

Аднак публіцыстычная цікавасць да тых дзён выкліканая зусім не жаданнем стрэсці пыл з юбілею сямідзесяцігадовай даўнасці. Польскі 1956-ы каштоўны іншым: гэта цудоўна спраектаваная, цынічная і, бадай, самая рэалістычная матрыца для будучага беларускага транзіту.

Паралеляў тут столькі, што становіцца прыкра за адсутнасць фантазіі ў багіні гісторыі Кліё. Семдзесят гадоў таму ў Варшаве ўсё выглядала амаль як у сённяшнім Мінску. Мясцовы партыйны фасад сляпіў вочы сваёй маналітнай моцай, а з-за спін чыноўнікаў выразна паблісквала браня савецкіх танкаў. Здавалася, гэтая канструкцыя прастаіць стагоддзі.

Але варта было галоўнаму польскаму сталінцу Баляславу Беруту вельмі своечасова памерці ў Маскве (неўзабаве пасля праслухоўвання сакрэтнага даклада Хрушчова — пагадзіцеся, эфектыўная дэсталінізацыя), як партыйны маналіт пачаў даваць расколіны. А калі на заводах Познані ў чэрвені грымнуў працоўны бунт, з гэтых расколін адразу палезлі схаваныя ўнутры партыі фракцыі, якія дагэтуль дружна кляліся ў вернасці ідэалам сталінізму.

Першымі зарыентаваліся так званыя «пулавяне» — партыйная эліта вышэйшага пашыву, якая акапалася ў раскошных кватэрах на вуліцы Пулаўскай у Варшаве. Гэта былі рафінаваныя інтэлектуалы, рэдактары галоўных газет і прагматычныя гаспадарнікі.

У праекцыі на сучасны Мінск гэта тое самае «тэхнакратычнае крыло» ва ўрадзе — эканамічны блок, МЗС, вярхушка дзяржбанкаў і буйных прадпрыемстваў. Сёння яны бязгучна ківаюць на нарадах у Лукашэнкі, дэманструючы эталонную вернасць, але «пулавяне» ўзору 1956-га таксама не былі бунтарамі. Проста гэтыя цынічныя і разумныя людзі першымі ўсвядомілі: старыя метады тэрору больш не працуюць, эканоміка ляціць у бездань, а значыць, каб захаваць свае крэслы, трэба тэрмінова ўзначаліць дэсталінізацыю самастойна. Не дзеля свабоды, барані Божа, а выключна дзеля самазахавання.

Натуральна, гэты раптоўны парыў да прагрэсу выклікаў шок у партыйных артадоксаў і сілавікоў, якія збіраліся ва ўрадавай рэзідэнцыі ў Наталіне. «Наталінцы» не цікавіліся тонкімі матэрыямі — яны ўмелі закручваць гайкі і глядзець у рот Маскве.

Беларуская праекцыя гэтай наталінскай драмы відавочная. Наш мясцовы аналаг — гэта згуртаваны сілавы блок. У момант непазбежнага транзіту ўлады гэтыя людзі будуць да апошняга патрона чапляцца за звыклы статус-кво. Іх галоўны і адзіны інструмент — нямы крык у бок Масквы: «Выратуйце, мінскія “пулавяне-тэхнакраты” здаюць краіну Захаду і НАТА!».

У Польшчы 1956 года ў гэтай паддываннай схватцы за ўладу перамаглі ўсё ж рэфарматары, хаця для гэтага ім давялося пракруціць кульбіт нябачанага цынізму. Разумныя сталічныя піжоны з фракцыі «пулавян» з жахам усвядомілі непрыемную рэч: ніякага аўтарытэту ў народзе ў іх няма. Разумеючы, што раз'юшаны натоўп вось-вось вынесе іх з кабінетаў разам з наталінцамі, рэфарматары пайшлі на тактычны саюз з Уладзіславам Гамулкам — камуністам, які адседзеў у сталінскай турме і таму меў у вачах мас німб мучаніка.

Радыё Свабода і аперацыя «Гамулка»

І здарыўся цуд: гэты суровы партыйны апаратчык раптам задаволіў абсалютна ўсіх. Абывацелі і працоўныя ўбачылі ў ім палымянага патрыёта, здольнага выгнаць з краіны ўзашыю савецкіх «дарадцаў» на чале з навязаным маршалам Ракасоўскім. Спалоханы партыйны апарат («пулавяне») здабыў у яго асобе надзейны шчыт ад народнага гневу — постаць, здольную адным сваім аўтарытэтам супакоіць бурлівыя стачачныя камітэты.

Нарэшце, нават Мікіта Хрушчоў, які экстрана прыляцеў у Варшаву і ўжо разглядаў магчымасць сілавога ўмяшання на фоне перамяшчэння савецкіх войскаў, пасля найцяжэйшых начных перамоў змяніў гнеў на літасць. Чаму? Ды таму, што прагматычны Гамулка цвёрда гарантаваў Крамлю галоўнае: Польшча не зробіць ні кроку прэч з Варшаўскай дамовы і застанецца дакладным камуністычным сатэлітам. Танкі не пайшлі на штурм Варшавы.

Зразумела, няма ніякага сэнсу ідэалізаваць Гамулку. Той самы Уладэк, якога ў кастрычніку 1956-га захопленыя Гамулкам варшаўскія працоўныя гатовыя былі насіць на руках, ужо ў снежні пагадзіўся са стварэннем ZOMO — матарызаваных падраздзяленняў міліцыі, якія хутка пачнуць разганяць у тым ліку рабочыя пратэсты.

Турма і скарачэнне пенсій. Чым скончылася гісторыя аднаго спецназу

Пройдзе дванаццаць гадоў, і яго рэжым разгорне антысеміцкую кампанію, выкінуўшы з краіны тысячы думаючых людзей, і пакорліва пашле польскія танкі ў Прагу — душыць чужую «вясну». Ну а ганебны фінал яго кар'еры ў 1970-м будзе густа абмыты крывёй: рэжым Гамулкі выкарыстае зброю супраць збунтаваных працоўных на Балтыйскім узбярэжжы.

І ўсё ж, адкінуўшы гідлівасць, нельга адмаўляць відавочнае: менавіта ў 1956-м, пры Гамулку, пачаўся працэс абмежаванай лібералізацыі. Перафразуючы стары жарт — гайкі адкруцілі ненадоўга, але разьбу сарвалі назаўжды.

Польскі Кастрычнік прымушае задумацца і пра непрыемны для беларускіх дэмакратычных сіл сцэнар. Менавіта таму самае рэалістычнае выйсце з цяперашняга беларускага тупіку, як бы гэта ні параніла ідэалістаў, выглядае зусім не як трыумфальнае вяртанне эмігранцкай апазіцыі на белым кані (гэтаму Масква перашкодзіць з грацыяй параненага мядзведзя).

Куды верагодней з'яўленне постаці знутры самога Мінска — чалавека з больш-менш нармальнай рэпутацыяй, умоўнага «беларускага тэхнакрата-патрыёта». Таго, хто здолее сесці за стол перамоваў са змучаным грамадствам, загнаць сілавікоў, якія заеліся, назад у казармы і пры гэтым пакланіцца Крамлю, гарантаваўшы яму геапалітычную нерухомасць у абмен на права праводзіць унутраную палітычную адлігу.

Безумоўна, праект «беларускай Гамулкі» пакуль выглядае спекуляцыяй на кававай гушчы. Няма сумневаў, што ў нетрах мінскай вертыкалі ўжо сёння спее глухое, тэктанічнае супрацьстаянне паміж умоўнымі «беларускімі наталінцамі» ў лампасах і ўтоенымі «тэхнакратамі-пулавянамі» ў добрых гарнітурах.

Але галоўнае, страшэнна нязручнае пытанне застаецца адкрытым: ці існуе ў прыродзе гэты ўмоўны мінскі Гамулка? Чалавек, здольны заўтра даць надзею стомленаму грамадству, гарантаваць недатыкальнасць перапалоханай наменклатуры і пры гэтым не справакаваць паранаідальны Крэмль на пасылку зялёных чалавечкаў?