«Ліга свабоднага кахання». Газетная сенсацыя, якая праславіла Менск на ўсю імперыю

 
У пачатку ХХ стагоддзя пасля адной газетнай сенсацыі Менск на нейкі час набыў рэпутацыю ледзь не самага разбэшчанага горада Расійскай імперыі. Ці адпавядала яна рэчаіснасці — пытанне, на якое гісторыкі дагэтуль не маюць адназначнага адказу.

Пачнём з банальнай, але праверанай часам ісціны: пасля разгрому рэвалюцыі 1905 года Расійская імперыя ўступіла ў перыяд палітычнай рэакцыі. Адначасова ў гарадскім асяроддзі, асабліва сярод моладзі, расла цікавасць да самых розных нефармальных плыняў — ад дэкадансу і містыкі да своеасаблівых літаратурных і геданістычных суполак. Менавіта ў той час узнікалі кампаніі, якія сёння можна назваць прататыпамі моладзевых субкультур.

Фармальнай падставай для з'яўлення адной з іх стаў літаратурны твор. У 1906 годзе сёння амаль забыты пісьменнік Сцяпан Скіталец апублікаваў раман «Агаркі». Паводле сюжэту, кампанія маладых людзей збіралася ў склепе, запальвала свечку, піла, весялілася, а калі свечка дагарала, прысутныя аддаваліся «нястрымнай весялосці» ўжо эратычнага кшталту.

Крытыкі сустрэлі кнігу па-рознаму. Адны абураліся тым, што «псіхалогія полу» герояў выцясняе «псіхалогію кахання», другія бачылі ў рамане сімптом маральнага крызісу пасля паразы рэвалюцыі, калі грамадскія ідэалы нібыта саступілі месца асабістаму пошуку асалоды.

У наступныя гады «Агаркі» сталі вельмі папулярнымі сярод часткі гарадской моладзі. Сучаснікі нават пісалі, што кніга была «бібліяй кожнага гімназіста і гімназісткі». Цяжка сказаць, наколькі гэта было перабольшаннем, але ў розных гарадах імперыі сапраўды пачалі з'яўляцца кампаніі, якія называлі сябе «агаркамі». Іх удзельнікі дэманстратыўна супрацьпастаўлялі геданізм, свабоду паводзін і пагарду да грамадскіх умоўнасцяў таму, што лічылі крывадушнай мараллю старэйшага пакалення.

І тут на авансцэну выходзіць Менск.

9 красавіка 1908 года газета «Минское слово» надрукавала матэрыял пад загалоўкам «Ліга свабоднага кахання». Паводле аўтара артыкула, менавіта пад такой назвай у Менску дзейнічала суполка прыкладна з сямідзесяці навучэнцаў мясцовых гімназій.

Журналіст апісваў іх сустрэчы так: «Кожны з іх прыносіў па недагарку і па дзве бутэлькі піва. Яны запальвалі недагаркі і, лежачы на сафках і проста на падлозе, пілі піва. Ляжалі яны звычайна так, што ў шэрагу першы нумар займаў гімназіст, а другі — гімназістка. Дапівалася апошняя шклянка піва, і пасля ў цемры зблытваліся ўсе нумары…»

Публікацыя выклікала сапраўдны скандал. Яе перадрукавалі шматлікія газеты Расійскай імперыі, а гісторыю пра менскую «Лігу свабоднага кахання» абмяркоўвалі далёка за межамі Беларусі. У выніку Менск атрымаў сумнеўную рэпутацыю горада, дзе нібыта адбываецца нешта выключнае нават паводле даволі свабодных нораваў пачатку ХХ стагоддзя. Гісторыю каментавалі і вядомыя грамадскія дзеячы, у тым ліку пісьменнік Леанід Андрэеў.

Аднак вельмі хутка ўзніклі сумневы адносна праўдзівасці гэтай гісторыі.

Перш за ўсё, увагу прыцягнула прозвішча аўтара — Свэнгалі. Многія даследчыкі звяртаюць увагу, што яно відавочна адсылае да героя папулярнага ў той час рамана Джорджа дзю Мор'е «Трыльбі» — гіпнатызёра Свэнгалі. Ці быў гэта сапраўдны журналісцкі псеўданім, ці намёк на містыфікацыю, сёння сказаць цяжка.

Пазней з'явілася яшчэ адна версія. Некаторыя даследчыкі звярнулі ўвагу на фінальную фразу артыкула: «Зло пачалося яшчэ ў 1905 годзе». Магчыма, уся сенсацыя была патрэбная аўтару дзеля гэтай высновы: паказаць, што маральнае «разлажэнне» моладзі стала вынікам рэвалюцыйных падзей, а не звычайнай юнацкай цягі да эксперыментаў.

Канчатковага адказу, ці існавала ў Менску «Ліга свабоднага кахання» менавіта ў тым выглядзе, як яе апісвала газета, гісторыкі пакуль не маюць. Не выключана, што газетная сенсацыя была значна перабольшаная або нават часткова выдуманая. Але гэтаксама нельга цалкам выключыць, што яе падставай стала рэальная кампанія маладых людзей, якая называла сябе «агаркамі» або падзяляла падобныя погляды.

Дадатковую цікавасць гісторыі надае яшчэ адна акалічнасць. У паліцэйскіх справаздачах таго часу сапраўды сустракаюцца згадкі, што анархісты і прадстаўнікі радыкальных сацыялістычных арганізацый спрабавалі весці агітацыю сярод розных нефармальных моладзевых суполак. Наколькі гэта датычылася менскіх «агаркоў», сёння дакладна сказаць немагчыма, але сам факт сведчыць: улады ўспрымалі падобныя кампаніі не толькі як маральную, але і як патэнцыйную палітычную праблему.

Гісторыя «Лігі свабоднага кахання» цікавая не толькі як анекдот пра норавы пачатку ХХ стагоддзя. Яна яшчэ і нагадвае, наколькі асцярожна трэба ставіцца да газетных сенсацый. Адной публікацыі хапіла, каб Менск на доўгі час атрымаў рэпутацыю ледзь не «Садома і Гаморы» Расійскай імперыі. Ці была гэта праўда, перабольшанне або ўдалая журналісцкая містыфікацыя, мы, магчыма, ужо ніколі не даведаемся напэўна.