Вінету — сябар апазіцыі: як індзейскія фільмы падрыхтавалі супраціў у Усходняй Еўропе

Фільмы пра правадыра апачаў Вінету, знятыя ў 1960-х, нечакана сталі каталізатарам нефармальных моладзевых рухаў у краінах Усходняй Еўропы — і падрыхтавалі глебу для культурнага і палітычнага пратэсту.

У СССР фільмы пра індзейцаў не проста любілі — іх фантастычна любілі. Асаблівым попытам карысталіся і стужкі пра правадыра апачаў Вінету, знятыя ў 1960-х гадах у Югаславіі і Заходняй Германіі — з П’ерам Брысам у ролі Вінету і Лексам Баркерам у ролі Олд Шэтэрхэнда.

Аднак культавага статусу ў Савецкім Саюзе гэтыя фільмы ў выніку не набылі. Магчыма, таму, што ў СССР існавала ўласная магутная прыгодніцкая кінематаграфічная традыцыя — ад «Белага сонца пустыні» да «Няўлоўных мсціўцаў».

Тым не менш кінасага пра правадыра апачаў аказала каласальны ўплыў на ўсходне-еўрапейскае грамадства. Больш за тое, гэтая з’ява выйшла далёка за межы звычайнага захаплення прыгодніцкім кіно і ператварылася ва ўнікальны культурна-палітычны феномен.

У краінах Усходняй Еўропы гэтыя фільмы выклікалі сапраўдны бум сярод гледачоў — што само па сабе цалкам лагічна. Афіцыйная сацыялістычная культура часта ўспрымалася як сумная, заідэалагізаваная і дыдактычная. Яркія, эмацыйныя фільмы пра Вінету запаўнялі гэты вакуум, асабліва для моладзі.

Але справа не абмежавалася толькі аншлагамі ў кінатэатрах. У Венгрыі, Польшчы, ГДР, Чэхаславакіі дзеці і падлеткі пачалі масава гуляць у «індзейцаў». Яны стваралі «плямёны», шылі касцюмы з падручных матэрыялаў, вучыліся «мове» крыкаў птушак і дымавых сігналаў, будавалі вігвамы ў лясах. Гэта была грандыёзная ўсенародная ролевая гульня, якая ахапіла цэлы рэгіён.

Паступова захапленне перарасло ў моладзевы рух — напрыклад, у Чэхаславакіі ён атрымаў форму «трампінгу». Гэта быў своеасаблівы скаўтынг, але без дзяржаўнай санкцыі. «Трампы» хадзілі ў паходы, жылі ў намётах каля рэк, спявалі ля вогнішча песні — часта з індзейскай або каўбойскай тэматыкай, — стваралі ўласныя паселішчы і жылі паводле няпісанага кодэксу гонару, сяброўства і блізкасці да прыроды — амаль як героі фільмаў пра Вінету.

Звонку гэты рух выглядаў абсалютна апалітычным, але ўлады хутка ўбачылі ў ім пагрозу. Моладзь самаарганізоўвалася па-за рамкамі афіцыйных структур — піянерскай арганізацыі і саюза моладзі. Іх ідэаламі былі не камуністычныя героі працы, а выдуманыя індзейцы і каўбоі. Гэта быў уцёк ад рэальнасці сацыялізму, форма маўклівага, пасіўнага супраціву татальнаму дзяржаўнаму кантролю.

У выніку міліцыя часта разганяла злёты тых жа чэхаславацкіх «трампаў», праводзіла вобшукі ў іх лагерах. Захапленне індзейцамі асуджалася ў прэсе як нешта «нездаровае» і «неадпаведнае сацыялістычнаму ладу жыцця».

Існавалі і лакальныя аспекты так званай «праблемы Вінету». У Чэхаславакіі пасля падзей 1968 года гульня ў індзейцаў магла падсвядома ўспрымацца як алегорыя супраціву дыктату Масквы: ворагамі індзейцаў у фільмах выступалі «бледнатварыя» заваёўнікі.

У Польшчы аматары індзейскай культуры стыхійна адраджалі традыцыі мясцовых скаўтаў — харцэраў, якія падчас Другой сусветнай вайны былі кадравай базай Арміі Краёвай (АК), забароненай у сацыялістычнай Польшчы.

Аднак найбольш праблемаў з Вінету ўзнікала ва ўладаў ГДР. З аднаго боку, фільмы пра індзейцаў цалкам укладваліся ў антыімперыялістычны наратыў — барацьбу карэнных народаў супраць каланізатараў-капіталістаў. З іншага боку, як ні круці, гэта быў прадукт Заходняй Германіі.

Дарагія і камерцыйна паспяховыя фільмы сталі сімвалам адраджэння заходненямецкай кінаіндустрыі і, шырэй, вынікам «эканамічнага цуду» — Wirtschaftswunder. Яны фармавалі прывабны вобраз ФРГ не як нацыі салдат і агрэсараў, а як нацыі рамантыкаў і стваральнікаў захапляльных гісторый.

Быў і яшчэ адзін далікатны нюанс: шырока вядома, што Адольф Гітлер захапляўся творчасцю Карла Мая — аўтара раманаў, паводле якіх здымаліся фільмы пра Вінету. У ГДР гэты факт патрабавалася ідэалагічна нейтралізаваць. Прапагандысцкая формула выглядала так: у кнігах Мая, нягледзячы на аўтара, зарадзіўся рэвалюцыйны, антыімперыялістычны дух, які мы, будаўнікі першай на нямецкай зямлі антыфашысцкай дзяржавы, здольныя ацаніць.

Так ці інакш, знішчыць супольнасць нефармалаў — «індзейцаў» — сілавымі метадамі не ўдалося. Таму, прызнаўшы маштаб папулярнасці гульні ў індзейцаў, улады краін Усходняга блока вырашылі ўзяць яе пад кантроль. Пры дамах культуры і палацах піянераў пачалі з’яўляцца «індзейскія гурткі».

Як прызнаюць сучаснікі, дух стыхійнасці ад гэтага істотна пацярпеў. Але сваю гістарычную місію Вінету на той момант ужо выканаў. Фільмы пра правадыра апачаў прапанавалі грамадству альтэрнатыўную сістэму каштоўнасцяў — сяброўства, гонар, блізкасць да прыроды, свабоду. Гэтая сістэма, хоць і выглядала апалітычнай, фактычна супрацьстаяла татальнаму кантролю дзяржавы над вольным часам і свядомасцю грамадзян.

У выніку Вінету ідэальна падрыхтаваў культурную глебу для з’яўлення на мяжы 1960–1970-х гадоў у Усходняй Еўропе больш палітызаванага моладзевага руху — хіпі, шматлікія ўдзельнікі якога ўжо адкрыта кідалі выклік мясцовым дыктатурам.