Безбілетнікі супраць дыктатуры: як байкот S-Bahn стаў палітычнай зброяй у Заходнім Берліне
Пасля будаўніцтва Берлінскай сцяны заходнія берлінцы адказалі на падзел горада нечаканым чынам — яны проста перасталі ездзіць на S-Bahn, якой кіравала ГДР. Штодзённая паездка на працу ператварылася ў акт грамадзянскага супраціву.
Закрытая “станцыя-фантом” у Усходнім Берліне: цягнікі Заходняга Берліна праязджалі платформу без спынення, а доступ для пасажыраў быў забаронены.
Крыніца: Wikimedia Commons, аўтар Axel Mauruszat, CC BY-SA 2.5.
Агульнавядома, што прамым вынікам Другой сусветнай вайны стаў падзел Берліна на заходнія і ўсходні сектары. Гэта спарадзіла шмат нестандартных сітуацый, у тым ліку ў сферы гарадскога транспарту. Хаця горад быў палітычна падзелены, адзіная транспартная сетка, пабудаваная да вайны, працягвала функцыянаваць.
Уся берлінская чыгуначная сетка — Deutsche Reichsbahn — пасля 1945 года перайшла пад кантроль савецкай акупацыйнай адміністрацыі, а пасля стварэння ГДР — да ўсходненямецкіх уладаў. Гэта азначала, што S-Bahn у Заходнім Берліне кіравалася дзяржаўнай кампаніяй ГДР.
Будаўніцтва Берлінскай сцяны 13 жніўня 1961 года стала пераломным момантам. Сцяна фізічна падзяліла горад, але не здолела поўнасцю разарваць транспартную сетку, давёўшы сітуацыю да абсурду.
Берлінская сцяна з боку Заходняга Берліна, 1960-я гады. Новая мяжа прайшла праз горад, але транспартная сетка яшчэ заставалася фармальна адзінай.
Крыніца: Wikimedia Commons, аўтар Roger Wollstadt, CC BY-SA 2.0.
Узнік феномен “станцый-фантомаў” (Geisterbahnhöfe). Шэраг станцый, размешчаных ва Усходнім Берліне, праз якія праходзілі лініі заходняга метро U6 і U8, былі зачыненыя. Цягнікі праязджалі іх без прыпынку. Платформы патрулявалі памежнікі ГДР, уваходы былі замураваныя.
Платформа “станцыі-фантома” на лініі U6 у Усходнім Берліне, 1980-я гады. Цягнікі з Заходняга Берліна праязджалі без спынення, станцыі ахоўваліся памежнікамі ГДР.
Крыніца: Wikimedia Commons, аўтар Axel Mauruszat, CC BY-SA 2.5.
Пасля 1961 года стаўленне да S-Bahn у Заходнім Берліне рэзка змянілася. Раней гэта быў проста зручны транспарт. Цяпер — сімвал падзелу. Для многіх заходніх берлінцаў было маральна непрымальна плаціць за праезд структуры, якая прадстаўляла дзяржаву, што пабудавала Сцяну і страляла ў тых, хто спрабаваў уцячы.
Пачаўся стыхійны байкот. Людзі перасаджваліся на аўтобусы і падземку BVG. Мэр Заходняга Берліна Willy Brandt адкрыта заклікаў не карыстацца S-Bahn, каб не фінансаваць рэжым Вальтэра Ульбрыхта. Лозунг быў просты: кожны пфеніг за білет — падтрымка ГДР. У крайніх выпадках гучалі нават заклікі ездзіць без білета.
Штодзённая паездка на працу стала актам палітычнай пазіцыі.
Былі і крытыкі байкоту. Частка радыкальных левых пасля 1968 года дэманстратыўна карысталася S-Bahn, лічачы Заходні Берлін аванпостам амерыканскага ўплыву. Для некаторых правых поўная ізаляцыя ГДР выглядала як пагроза канчатковага падзелу Германіі.
Карта станцый-прывідаў у Берліне. Крыніца: Wikimedia Commons, аўтар Von Ericmetro - Eigenes Werk, CC0
З пачаткам Ostpolitik, калі Willy Brandt ужо як канцлер ФРГ зрабіў стаўку на дыялог з Усходам, рыторыка байкоту змякчылася. Але ў побыце ён працягваўся.
Найбольш уражлівым эфектам стала запусценне сістэмы. Пустыя платформы, амаль бязлюдныя вагоны, занядбаныя дэпо — усё гэта выглядала як маўклівы прысуд. Пасажырапаток упаў больш чым удвая. S-Bahn у Заходнім Берліне стала стратнай для ГДР.
9 студзеня 1984 года BVG узяла пад кантроль эксплуатацыю заходнеберлінскай часткі S-Bahn. Фармальна гэта была гаспадарчая дамова, але сімвалічна — параза шматгадовага супрацьстаяння.
Цягнік берлінскай S-Bahn серыі BR 480 на маршруце S25 да Hennigsdorf. Пасля 1984 года эксплуатацыя заходнеберлінскай часткі сеткі перайшла пад кантроль гарадской кампаніі BVG.
Крыніца: Wikimedia Commons, аўтар Clemensfranz, CC BY-SA 3.0.
9 лістапада 1989 года пасля памылковай заявы прадстаўніка ГДР Гюнтэра Шабоўскага мяжу адкрылі. Пачалося падзенне Берлінскай сцяны. У лістападзе былі зноў адкрыты першыя “станцыі-фантомы”. Да сярэдзіны 1990-х транспартная сістэма была цалкам інтэграваная.
Так штодзённы выбар маршруту стаў адной з малых, але сімвалічна важных перамог Халоднай вайны.