Кар’ера ў дыктатуры: чаму гвалт становіцца сістэмным і робіць рэжым уразлівым

Новая кніга Making a Career in Dictatorship тлумачыць, чаму ўдзел у жорсткіх актах гвалту становіцца спосабам кар’ернага прасоўвання ў аўтарытарных рэжымах і як гэта ператвараецца ў сістэмную пагрозу для самой дыктатуры.

Хто і чаму здзяйсняе самыя жорсткія акты гвалту ва ўмовах дыктатуры? І чаму ў выніку гэта становіцца небяспечным для самой сістэмы? Адказы на гэтыя пытанні спрабуюць знайсці Крысціян Глеф (Christian Gläßel) і Адам Шарпф (Adam Scharpf) — аўтары кнігі Making a Career in Dictatorship: The Secret Logic behind Repression and Coups («Кар’ера ў дыктатуры»), якая выйшла ў канцы 2025 года.

Галоўная тэза кнігі палягае ў тым, што дыктатура фармуе сістэму, дзе кар’ерны поспех і нават фізічнае выжыванне наўпрост залежаць не ад шчырай веры ў ідэалагічныя канструкцыі рэжыму, а ад дэманстрацыі лаяльнасці праз удзел у гвалце. У выніку такая сістэма пачынае генераваць рэпрэсіі ў геаметрычнай прагрэсіі — нават без непасрэднага і прамога загаду з боку кіраўніцтва.

Найбольш маштабна гэтая мадэль была рэалізаваная ў СССР у структурах НКУС падчас Вялікага тэрору. У той перыяд следчыя і мясцовыя кіраўнікі, імкнучыся вылучыцца і прадэманстраваць сваю адданасць, спаборнічалі паміж сабой у перавыкананні «планаў» па арыштах і расстрэлах. Іх ініцыятыўнасць, якая часта выходзіла далёка за межы атрыманых зверху загадаў, была прамым і эфектыўным спосабам даказаць уласную незаменнасць і лаяльнасць сістэме — што, у сваю чаргу, магло прывесці да хуткага кар’ернага росту.

Інструменты дзяржаўнага тэрора

Аналагічныя механізмы аўтары фіксуюць і на прыкладзе ваеннай дыктатуры ў Аргенціне. Аналіз кар’ер 15 тысяч аргенцінскіх афіцэраў паказаў, што тыя з іх, чыё прасоўванне па службе застапарылася ў параўнанні з аднакурснікамі, статыстычна часцей пераводзіліся ў карныя і рэпрэсіўныя падраздзяленні — напрыклад, у службы дзяржаўнай бяспекі. Гэты, здавалася б, добраахвотны выбар інтэрпрэтуецца аўтарамі як стратэгія detouring: сілавік, імкнучыся кампенсаваць кар’ернае адставанне і прадэманстраваць сваю лаяльнасць рэжыму, свядома ідзе на працу, непасрэдна звязаную з рэпрэсіямі і гвалтам.

Цікава, што гэтая ўніверсальная логіка «кар’ернага ціску» можа дзейнічаць нават у найбольш прымітыўных і персаналізаваных дыктатурах. Менавіта такой, як адзначаюць аўтары кнігі, была дыктатура Дауда Джвара ў Гамбіі (1970–1994 гады). Аднак у адрозненне ад буйных аўтарытарных сістэм, такая дыктатура не стварае складанай бюракратычнай машыны, а канцэнтруецца вакол вузкага кола набліжаных. У гэтых умовах найвышэйшай кар’ернай стратэгіяй становіцца асабісты саўдзел у злачынствах самога лідара.

У выніку афіцэры і чыноўнікі, каб увайсці або ўтрымацца ў гэтым абмежаваным коле набліжаных да дыктатара, мусілі асабістым удзелам у злачынствах даказваць сваю абсалютную адданасць. Напрыклад, удзел у эскадронах смерці, выкраданнях, катаваннях і пакараннях па загадах Джвара рабіўся своеасаблівым «пропускам» да даверу і кар’ернага росту ўнутры рэжыму.

Разам з тым практыка «кар’ерных рэпрэсій» стварае для дыктатуры небяспечны парадокс. У кароткатэрміновай перспектыве яна сапраўды ўмацоўвае асабісты кантроль кіраўніка: лаяльнасць эліт купляецца праз удзел у гвалце, фармуецца кола ўзаемнай парукі, а канкурэнцыя за літасць дыктатара душыць любыя самастойныя ініцыятывы.

Аднак у сярэднетэрміновай і асабліва доўгатэрміновай перспектыве такая мадэль пачынае генераваць сістэмныя слабасці, якія пагражаюць самой дыктатуры. Найперш узмацняецца інстытуцыянальная эрозія: прафесійныя інстытуты — армія, спецслужбы, дзяржаўная служба — паступова замяняюцца на сеткі, заснаваныя выключна на асабістай лаяльнасці. Гэта рэзка зніжае іх эфектыўнасць. Недавер і страх паралізуюць ініцыятыву і знішчаюць сумленную зваротную сувязь, што ў выніку вядзе да фатальных памылак у кіраванні.

Нарэшце, у момант сур’ёзнага крызісу — эканамічнага або палітычнага — эліты, чыя лаяльнасць трымалася выключна на страху і матэрыяльнай выгодзе, могуць лёгка здрадзіць дыктатару, каб захаваць уласныя рэсурсы і ўплыў.

Гэтая логіка пацвярджаецца аўтарамі праз шэраг гістарычных прыкладаў. Так, суданскі дыктатар Амар аль-Башыр на працягу дзесяцігоддзяў «абароняўся ад пераваротаў», наўмысна нацкоўваючы паміж сабой розныя сілавыя структуры, якія канкуравалі за яго прыхільнасць. Аднак калі ў 2018–2019 гадах Судан ахапілі масавыя пратэсты і эканамічны крызіс, гэтыя ж сілавыя структуры — у тым ліку Сілы хуткага рэагавання — палічылі за лепшае зрынуць яго, каб захаваць уласны доступ да рэсурсаў, а не працягваць абараняць рэжым.

Што адбываецца ў Судане, ці Ну калі ж яны ўсе аб’яднаюцца?

Такім чынам, маштабаванне рэпрэсій як інструмента кар’ернага росту з’яўляецца стратэгіяй са спадальнай аддачай. Яна можа быць эфектыўнай для захопу і ўтрымання ўлады ў першыя гады, але па меры разрастання сістэмы пачынае разбураць інстытуты, раз’ядаць элітную салідарнасць і адчужаць грамадства. У канчатковым выніку гэта робіць дыктатуру ўразлівай перад любым сур’ёзным крызісам.

Дарэчы, не выключана, што ўжо ў бліжэйшы час мы зможам праверыць версію Глефа і Шарпфа на практыцы. У кнізе згадваецца адзін са свежых дакладаў па Іране, згодна з якім жорсткія рэпрэсіі Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі (КВІР) толькі паглыбляюць раскол паміж дзяржавай і грамадствам, асабліва сярод моладзі. У справаздачы робіцца выснова: калі ціск будзе працяглым, нельга выключаць і масавае дэзерцірства байцоў КВІР.