Адысей на службе дыктатуры
Новы фільм Крыстафера Нолана «Адысея» вяртае цікавасць да аднаго з галоўных герояў антычнасці. Але гісторыя ведае прыклады, калі Адысей, Ахіл і іншыя міфічныя постаці выкарыстоўваліся не толькі ў мастацтве, але і ў дзяржаўнай прапагандзе. Найбольш яскрава гэта праявілася ў Грэцыі часоў ваенных дыктатур XX стагоддзя.
Панафінейскі стадыён у Афінах. Падчас дыктатуры «чорных палкоўнікаў» тут праходзілі маштабныя дзяржаўныя цырымоніі, у якіх антычная гісторыя выкарыстоўвалася як інструмент прапаганды. Фота: Hic et nunc / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).
Варта адзначыць, што выкарыстанне антычных міфаў і таго ж Адысея ў палітычных мэтах не было вынаходствам XX стагоддзя. Паводле антычнай традыцыі, пры афінскім тыране Пісістраце ў VI стагоддзі да нашай эры была зроблена першая дзяржаўная рэдакцыя гамераўскіх паэм для іх выканання на Панафінейскіх святах. Ён выкарыстаў іх сюжэты, каб умацаваць сваю ўладу, прадставіўшы Адысея як узор моцнага і справядлівага кіраўніка.
У XX стагоддзі, падчас дыктатуры Іааніса Метаксаса (1936–1941 гг.), была сфарміравана канцэпцыя, вядомая як ethnikofrosyni («нацыянальная свядомасць»). Яна дзяліла грэкаў на «нацыянальна думаючых», спадчыннікаў старажытнай культуры, і «ўнутраных ворагаў» — як правіла, лібералаў і левых, якіх прадстаўлялі як новых варвараў. Такім чынам любую апазіцыю можна было разглядаць не проста як палітычных апанентаў рэжыму, а як экзістэнцыйных ворагаў грэчаскай нацыі.
Аднак найбольш маштабна антычныя міфы эксплуатавала дыктатура «чорных палкоўнікаў» (1967–1974). Яе прапагандысты сістэматычна звярталіся да старажытнагрэчаскай спадчыны ў пошуках легітымнасці і для стварэння патрэбнай рэжыму мадэлі нацыі. Адным з галоўных элементаў прапаганды стала прадстаўленне грэчаскай гісторыі як бесперапыннага ланцуга ваенных перамог, кульмінацыяй якога нібыта стаў іх уласны пераварот 21 красавіка 1967 года.
Самай яркай формай прапаганды сталі пампезныя дзяржаўныя цырымоніі, дзе гісторыя ператваралася ў тэатралізаванае шоу. Свята «Баявой доблесці грэкаў» — штогадовае мерапрыемства, якое праводзілася на Панафінейскім стадыёне ў Афінах, — уяўляла сабой ваенізаваны парад, падчас якога інсцэнаваліся ключавыя перамогі: ад Траянскай вайны да Грэцкай рэвалюцыі 1821 года.
Не менш пышна адзначалі і знакамітую марскую бітву пры Саламіне, якой надавалася асаблівае значэнне. У адной са сваіх прамоў у верасні 1968 года адзін з кіраўнікоў хунты сцвярджаў, што грэкі «былі, ёсць і заўсёды будуць на перадавой барацьбы за свабоду», спасылаючыся на Фемістокла як на сімвал нацыянальнага адзінства. Ён таксама прыраўнаў перамогу пры Саламіне да перамогі над партызанамі-камуністамі, назваўшы іх новымі варварамі.
Узніклі і арыгінальныя трактоўкі персанажаў старажытнагрэчаскіх міфаў. Так, Ахіл быў прадстаўлены ў агітпрапе як архетып ідэальнага воіна, для якога гонар і воінскі абавязак вышэй за ўсё. Ён ідэальна ўпісваўся ў культ ваеннай доблесці, які рэжым актыўна насаджаў праз дзяржаўныя святы і медыя.
Антычны тэатр стаў яшчэ адным полем бітвы за розумы. Дзяржаўныя тэатры прасоўвалі кансерватыўныя версіі антычных трагедый, якія павінны былі прапагандаваць стабільнасць і парадак. Напрыклад, трылогія Эсхіла «Арэстэя», асабліва сцэна суда ў Арэапагу, інтэрпрэтавалася як алегорыя неабходнасці закона і парадку.
Парадокс заключаўся ў тым, што ўсеагульны зварот да антычнасці даў апазіцыі легальны інструмент для крытыкі ўладаў. Прагрэсіўныя сілы выкарыстоўвалі той самы культурны капітал у выглядзе антычнай спадчыны, каб нагадаць грамадству пра спрадвечныя дэмакратычныя каштоўнасці, закладзеныя ў тых жа міфах, кідаючы выклік аўтарытарнаму прачытанню гісторыі і самой дыктатуры. Дастаткова было ўспомніць, што Праметэй кідае выклік багам.
Глядзіце таксама
Фільм «Лісістрата» (1972) рэжысёра Ёргаса Зервулакаса — адзін з самых яркіх твораў у гэтай галіне. Фармальна гэта экранізацыя камедыі Арыстафана пра сексуальную забастоўку жанчын, але фільм напоўнены шматлікімі палітычнымі намёкамі. У ім гучаць выкрыкі «No pasarán!» (лозунг рэспубліканцаў у Іспаніі) і «Мы будзем супраціўляцца!», што наўпрост адсылае да духу супраціву, а персанажы парадзіруюць пафасную афіцыйную прапаганду рэжыму, высмейваючы яго прэтэнзіі на ролю абаронцы «суперцывілізацыі».
Варта адзначыць, што фільм меў паспяховы пракат у кінатэатрах краіны. Гэта сведчыць пра тое, што гледачы змаглі прачытаць палітычны падтэкст у камедыі Арыстафана.
Апазіцыйныя тэатральныя дзеячы ставілі альтэрнатыўныя, правакацыйныя версіі тых самых міфаў, у прыватнасці міфа пра Арэста. Для іх Арэст, які забіў тырана і здрадніка, станавіўся сімвалам рэвалюцыйнага тыраназабойства. Іх спектаклі ператвараліся ў акт метатэатральнага супраціву, дзе абмеркаванне антычнасці станавілася завуаліраванай крытыкай рэжыму.
Пасля аднаўлення дэмакратыі эксплуатацыя міфаў для апраўдання аўтарытарызму перастала быць дзяржаўнай практыкай, але захавалася ў арсенале правых радыкалаў. Так ці інакш у дэмакратычнай Грэцыі манаполія на трактоўку антычнасці адсутнічае. Міфы больш не служаць інструментам адзінай ідэалогіі — яны сталі адкрытым полем для дыскусій і матэрыялам для фарміравання множных, часам супярэчлівых ідэнтычнасцяў. І ў гэтым, магчыма, заключаецца галоўны ўрок: вялікая культурная спадчына старажытнай Грэцыі занадта вялікая, каб належаць камусьці аднаму.