«Фінляндызацыя» па-польску: забытая стратэгія апазіцыі ў часы камунізму

У 1950–1970-я гады частка польскай апазіцыі разглядала «фінляндызацыю» як магчымы кампраміс з савецкай гегемоніяй. Адзін з галоўных прыхільнікаў гэтай ідэі, інтэлектуал і дэпутат Стэфан Кісялеўскі, бачыў у ёй шлях да абмежаванай свабоды — але рэжым не быў гатовы нават да такіх саступак.

Чытачы са стажам напэўна памятаюць апазіцыйную дэпутацкую групу «Рэспубліка», чальцы якой праціралі штаны ў Палаце прадстаўнікоў на пачатку нашага стагоддзя. У адрозненне ад Канапацкіх і Гайдукевічаў, дэпутаты з «Рэспублікі» сапраўды былі паслядоўнымі апанентамі Лукашэнкі (дастаткова ўзгадаць такога яскравага персанажа, як Павел Знавец).

Тое, што АГЛ дапусціў такую публіку ў палату, безумоўна, было абумоўлена праблемай легітымнасці дзяржаўных інстытутаў, якія фармаваліся пасля канстытуцыйнага перавароту 1996 года.

Прыкладна такую ж праблему вырашалі польскія камуністы пасля кастрычніцкіх падзей 1956 года. Крах сталінізму выклікаў у Польшчы ілюзіі наконт хуткай дэмакратызацыі. Каб супакоіць грамадства, было вырашана дапусціць у Сейм некалькі дысідэнтаў. Усяго мандаты атрымалі пяць чалавек, якія аб’ядналіся ў групу «Знак».

Адным з лідараў гэтай групы быў Стэфан Кісялеўскі, якога ў народзе часта ласкава называлі «Кісель». Кісялеўскі быў шматграннай і прыкметнай фігурай у польскім інтэлектуальным і палітычным жыцці таго часу. Кампазітар, пісьменнік, публіцыст і палітык, ён стаў адным з найбольш чутных апазіцыйных галасоў у дачыненні да камуністычнага рэжыму.

У 1968 годзе, падчас сходу Саюза польскіх пісьменнікаў, Кісялеўскі назваў сацыялістычную Польшчу «дыктатурай дурняў». Гэта прывяло да трохгадовай забароны на публікацыю і да фізічных нападаў з боку «цітушак».

Нягледзячы на ціск, Кісялеўскі працягваў кідаць выклік існуючаму парадку, часта праз завуаляваныя каментары ў сваіх артыкулах. Яго палітычная пазіцыя вылучалася рэалістычнай ацэнкай геапалітычных абмежаванняў Польшчы пад савецкім панаваннем, што і прывяло яго да адстойвання палітыкі «фінляндызацыі».

Тэрмін «фінляндызацыя», нагадаем, узнік для апісання стратэгіі Фінляндыі ў перыяд халоднай вайны. Асноўныя пастулаты гэтай канцэпцыі — фармальны нейтралітэт і захаванне эканамічных сувязяў з Захадам пры адначасовай саступлівасці савецкім інтарэсам у знешняй палітыцы дзеля захавання ўнутранай незалежнасці.

У польскім кантэксце, на думку Кісялеўскага, «фінляндызацыя» магла стаць прагматычным кампрамісам: прызнанне савецкай гегемоніі ў абмен на паслабленне ўнутранага палітычнага кантролю — зніжэнне цэнзуры, эканамічную лібералізацыю і абмежаваны палітычны плюралізм.

Кісялеўскі тлумачыў неабходнасць «фінляндызацыі» сітуацыяй краіны, якая апынулася ў пастцы паміж савецкім кантролем і немагчымасцю поўнай незалежнасці без рызыкі ваеннага ўварвання з боку краін Варшаўскага дагавора — як гэта адбылося ў Венгрыі ў 1956 годзе і Чэхаславакіі ў 1968-м. Таму ён меркаваў, што Варшава магла б дамовіцца з Масквой, запэўніўшы Савецкі Саюз у тым, што аўтаномная Польшча не будзе пагражаць яго знешнепалітычным інтарэсам.

Ненармальная нармалізацыя. Чаму беларусаў можа навучыць досвед Чэхаславакіі

Ідэя Кісялеўскага выклікала цікавасць у часткі польскіх інтэлектуалаў у 1970-я гады — асабліва на фоне росту расчаравання ў прамой канфрантацыі з рэжымам пасля падаўлення студэнцкіх пратэстаў 1968 года і рабочых выступаў 1970-га. Вядомы левы дысідэнт Яцэк Куронь, у прыватнасці, выказваўся на карысць «фінляндызацыі» як «пазітыўнай мэты», прапаноўваючы польскаму грамадству ўзяць на сябе абавязацельства пазбягаць канфліктаў з СССР дзеля дасягнення ўнутранай лібералізацыі.

Аднак адначасова тэма «фінляндызацыі» выклікала шквал крытыкі. Шмат хто ў апазіцыі разглядаў яе як форму капітуляцыі перад савецкім імперыялізмам, што, на іх думку, небяспечна нагадвала гістарычныя падзелы Польшчы.

Зрэшты, у значнай ступені ўсё залежала ад пазіцыі ўладаў. Прапановы Кісялеўскага польскія камуністы праігнаравалі, успрымаючы іх як пагрозу ўладзе. Забарона публікавацца і неаднаразовыя затрыманні сталі найлепшым маркерам нецярпімасці рэжыму да любых ідэй лібералізацыі. Ініцыятыва Кісялеўскага ў выніку так і не паўплывала на палітыку ПНР, жорстка прывязаную да Масквы.

Неўзабаве тэма «фінляндызацыі па-польску» страціла актуальнасць. Прафсаюзны рух «Салідарнасць» зрушыў фокус на правы працоўных і масавую грамадскую мабілізацыю, адсунуўшы прагматычныя кампрамісы на другі план. Тым не менш, ідэі Кісялеўскага часткова зноў набылі значэнне ў пераходны перыяд 1989 года, калі апазіцыйныя дзеячы — у тым ліку Адам Міхнік — пайшлі на дыялог з уладамі.

У сучаснай Польшчы спадчына Кісялеўскага ўспрымаецца хутчэй як сімвал інтэлектуальнай смеласці. Хоць шэраг гісторыкаў крытыкуе яго «рэалізм» як памылковы, прыхільнікі падкрэсліваюць ролю палітыка ў падрыве камуністычнага рэжыму праз настойлівую і паслядоўную крытыку. Так ці інакш, ідэі і дзеянні Стэфана Кісялеўскага застаюцца напамінам пра складанасць шляхоў да свабоды ва ўмовах дыктатуры.