Як славутае паломніцтва Радзівіла Сіроткі ледзь не сарвалася
Вяртаючыся са Святой Зямлі, Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка застаўся амаль без коней, грошай і часткі маёмасці. Але рабаванне ў Італіі было толькі апошнім выпрабаваннем. Падчас паломніцтва магнат перажыў штормы, сустрэчы з разбойнікамі, напад варожага натоўпу, самавольства асманскіх чыноўнікаў і абстрэлы з турэцкіх фартэцаў. Пра тое, як праходзіла адно з самых вядомых падарожжаў у гісторыі Вялікага Княства Літоўскага, Радзівіл пазней расказаў у сваім дзённіку.
Вясной 1584 года ў Мікалая Крыштафа Радзівіла Сіроткі засталіся два худыя мулы і дзве кульгавыя клячы. Частка світы ішла пешшу, частка ехала па чарзе. За некалькі дзён да таго італьянскія бандыты забралі ў іх коней, грошы і частку рэчаў.
Каб рухацца далей, Радзівіл наняў двух праваднікоў. Першы, Францішак, восем гадоў быў бандытам і меў сярод іх знаёмых. Другі быў святаром, чые два браты таксама займаліся разбоем. Так магнат з Вялікага Княства Літоўскага, які вяртаўся з Іерусаліма і Егіпта, праязджаў праз Італію пад аховай людзей, звязаных з тымі, хто мог яго зноў абрабаваць.
Як ён апынуўся ў гэтай сітуацыі? Радзівіл пазней апісаў гэта ў сваім дзённіку.
Дарога ў Святую Зямлю
За васямнаццаць месяцаў да гэтага ён выехаў з Нясвіжа, праехаў праз Прагу і Вену, а ў снежні 1582 года дабраўся да Венецыі. Там ён чакаў адплыцця, сустракаўся з дожам і францысканцамі, атрымліваў папскія лісты. Разам з ім ехалі шляхцічы Ежы Кос, Міхал Канарскі, Пётр Быліна і Анджэй Скорульскі, імперскі дыпламат Абрахам фон Дона, лекар-цырульнік Ханус Шольц і кухар Іерэмія Гермек.
16 красавіка 1583 года Радзівіл змяніў магнацкі гарнітур на пілігрымскае адзенне і паехаў на гандоле да манастыра Santa Maria della Grazia – адтуль ён выправіўся ў шлях на венецыянскай ваеннай галеры, якая везла на Кіпр 120 ваяроў.
На Кіпры магнат мусіў наняць яшчэ адно судна — ужо да Яфы, марскога порта каля Іерусаліма. Але нават гэта было не так проста.
Я наняў невялікае судна, якое ў тых краях называюць карамузанам. Ягоным кормчым быў араб-хрысціянін. Як толькі турэцкі кадзі даведаўся пра гэта, ён – праз падбухторванне аднаго грэка, які некалькімі гадамі раней прыняў іслам, хоць паходзіў са шляхетнага кіпрскага роду і падчас захопу туркамі Нікасіі адважна змагаўся супраць іх, забіўшы многіх уласнаручна, – загадаў забраць ветразь і вяроўкі, каб мы не маглі адплысці, пакуль не заплацім яму грошай. Бо туркі жывуць тым, што выдзіраюць і выманьваюць у хрысціянаў.
Калі той грэк прыйшоў на нашае судна, мы пачаставалі яго і далі падарункі. Пасля гэтага ён выхадатаў у кадзі вяртанне адабраных рэчаў.
Але непрыемнасці на гэтым не скончыліся: калі група ўжо ўбачыла вежу над яфскім портам, падняўся штармавы вецер, які не даў прычаліць, сарваў ветразь і парваў снасці.
Капітан прапанаваў ісці на поўнач, да Трыпалі: вецер дзьмуў ім у карму, а вяртацца да Кіпра было небяспечней. За васямнаццаць гадзін яны прайшлі шэсцьдзесят міль і ўрэшце ўвайшлі ў Трыпалі.
Паломнікі прыбываюць у Яфу. Гравюра з Peregrinatio in terram sanctam, 1486 год.
«Калі б янычары нас не баранілі»
У Трыпалі магнат дамовіўся з мясцовым чыноўнікам Лемірам, каб той далучыў да групы ахову на дарогу праз Дамаск. За гэта трэба было плаціць падарункамі.
Лемір даў ім двух конных і двух пешых янычараў, і з гэтай аховай група рушыла ўглыб Сірыі – да Дамаска, а пасля праз Самарыю і Галілею да Іерусаліма.
Дамаск. Гравюра Георга Браўна і Франца Хогенберга, 1575 год.
Ля гарадской брамы Дамаска паломнікі спешыліся: хрысціянам нельга было ехаць верхам па вялікім асманскім горадзе. Іх суправаджалі чатыры янычары. Двое ішлі пешшу, двое ехалі верхам; побач трымаліся таксама туркі, з якімі група ехала ад Трыпалі.
Радзівіл запісаў, што, калі натоўп убачыў падарожнікаў, людзі пачалі крычаць і свістаць, а дзеці і дарослыя выбягалі з усіх вуліц – і чым бліжэй паломнікі падыходзілі да гандлёвых вулачак і людных кварталаў, тым гусцей у іх ляцелі камяні і плявалі ім услед.
«Калі б янычары нас не баранілі, разарвалі б нас», – занатаваў ён.
Нават з аховай, дадаў Радзівіл, было цяжка ўберагчыся ад камянёў, якія кідалі дзеці.
Як адабралі двух найлепшых коней
На дарозе да Іерусаліма, недалёка ад замка Танайтэра, група Радзівіла спынілася адпачыць – на той момант ужо значна большая, чым была пад Дамаскам.
Мы дамовіліся з Балухам, братам Леміра з Трыпалі: у нас былі да яго лісты, і ён мусіў суправаджаць нас аж да Ерусаліма. Неўзабаве ён прыбыў з пяццю іншымі коннымі янычарамі і такой самай колькасцю пешых.
Але большая колькасць людзей не абараняла ад усяго. Асабліва ад гвалту з боку дзяржавы.
Ледзь мы злезлі з коней, як падбег чаўш у суправаджэнні трох чалавек, узброеных лукамі і сагайдакамі. Ён ехаў да санджака Газы і іншых егіпецкіх саноўнікаў: усіх, каго толькі можна было вызваліць, адпраўлялі на вайну ў Персію.
Адразу ж ён забраў у нас двух найлепшых коней, кажучы, што едзе ад султана і таму мае права забраць каня не толькі ў нас – бо нас яны называюць сабакамі, – але й ва ўладаннях вялікага турэцкага ўладара: хоць бы нават самому вершніку загадаў з яго злезці. І сапраўды, такі закон існаваў у турэцкіх землях.
Коней вярнулі пасля просьбаў янычараў і грошай, якія перадалі чаўшу. Але для групы гэта быў не дробны канфлікт. У сухапутнай дарозе конь быў не толькі сродкам перамяшчэння: на ім везлі частку рэчаў, ён вызначаў хуткасць групы і яе магчымасць хутка сысці з небяспечнага месца.
Арабскія разбойнікі на дарозе да Іерусаліма
25 чэрвеня 1583 года паломнікі ўбачылі ўрэшце Іерусалім. Радзівіл адзначыў у дзённіку, што ўсе спыніліся, падзякавалі Богу і прачыталі малітвы.
Але асманская ўлада ў Святой Зямлі не азначала поўнага кантролю над ёй. Радзівіл пісаў пра ўзброеныя атрады арабаў, якія «ня маюць нідзе сталага жытла, але туляюцца, рабуюць і туркаў, і каго сустрэнуць». Паводле яго, пашы трох гарадоў пасылалі да іх паслоў з падарункамі, каб тыя не чапалі караваны.
Праз паўмілі пасля гэтага ім насустрач выехалі 25 узброеных вершнікаў. У дзённіку Радзівіл называе іх «арабскімі разбойнікамі». Адзін з янычараў адразу паехаў да іх; астатнія не разумелі, пра што ідуць перамовы.
Вершнікі прапусцілі групу. Праз перакладчыка яны перадалі, што паломнікам трэба падзякаваць янычару: той «выпрасіў у іх нашыя жыцці». Пазней сам янычар паведаміў, што добра ведае гэтых людзей і некалі доўга разбойнічаў разам з імі.
У Іерусаліме Радзівіл прабыў менш за два тыдні. Потым былі Яфа, Трыпалі, Кіпр, Егіпет, Александрыя і доўгая зімоўка на Крыце.
Глядзіце таксама
Турэцкія гарматы і шторм каля Закінфа
На Крыце Радзівіл папрасіў капітана Ларэнца Прыволі ўзяць яго на сваю галеру да Корфу.
Венецыя і Асманская імперыя ў той момант не знаходзіліся ў адкрытай вайне: мір пасля 1573 года яшчэ дзейнічаў. Але гэта не рабіла мора бяспечным. У дзённіку Радзівіл тлумачыць, чаму венецыянскія судны ішлі групамі: «венецыянская галера ніколі не ідзе адна, а прынамсі з другой – дзеля ўсялякай небяспекі, бо мусіць доўга ісці ўздоўж турэцкага берага». Неўзабаве стала відаць, наколькі мела рацыю гэтая асцярожнасць – спачатку з боку туркаў, а потым з боку самога мора.
Ля Кароні капітан не хацеў падыходзіць блізка да замка: з фартэцы маглі адкрыць агонь. На наступны дзень судны абышлі Метоні з іншага боку выспы, але асманская фартэца ўсё роўна заўважыла галеры і тройчы выстраліла. Ядры не даляцелі. Венецыянцы адказалі гарматнымі стрэламі. Не каб напасці, а каб паказаць, што іх судны не варожыя. Галеры мінулі Наварын і пайшлі далей, да Закінфа.
Там іх чакала небяспека іншага роду. Ля Закінфа ўзняўся моцны вецер. Блізкага порта не было, а стаяць на якарах было небяспечна. Побач з галерай Радзівіла перавярнулася фрэгата – людзей ледзь паспелі выратаваць. Адзін з ягоных слуг, немец, якога Радзівіл наняў на Крыце, патануў. На Закінфе ён пабачыў яшчэ адзін разбіты карабель: судна Георгія Эма, венецыянскага консула ў Егіпце, з якім Радзівіл быў знаёмы. На ім загінулі 37 чалавек; каля адзінаццаці выратаваліся.
Ад турэцкіх гармат можна было адкупіцца стрэлам у адказ. Ад ветру каля Закінфа – не.
Апошняе рабаванне ў Італіі
У сакавіку 1584 года Радзівіл высадзіўся ў Атранта, на паўднёвым усходзе Італіі. Далей ён ішоў праз Бары, Барлету, Фоджу і Остуні – у бок Пескары.
Менавіта тут ягоная група трапіла ў рукі бандытаў.
Разбойнікі забралі грошы, коней і рэчы. Яны не заўважылі невялікую металічную скрыначку з папскімі і каралеўскімі лістамі, венецыянскімі паперамі і крэдытнымі дакументамі. Калі б бандыты зразумелі, каго менавіта абрабавалі, Радзівіл баяўся, што без выкупу справа не абышлася б.
Напад разбойнікаў на падарожніка. Вілем ван Нёйландт II паводле Паўля Брыля, 1594–1635 гады.
Пасля нападу губернатар Карафа даў падарожнікам начлег. Радзівіл пазычыў грошы, каб рухацца далей, і шукаў крэдыт пад рэшткі каштоўнасцяў, якія ўцалелі пасля рабавання.
Праз Анкону ён дабраўся да Венецыі. Адтуль шлях ішоў праз Трэнта, Інсбрук, Халь і Вену; далей – да Гродна і Нясвіжа.
У ліпені 1584 года магнат вярнуўся дадому без большасці рэчаў. Яго дзённік, выдадзены ў 1601 годзе, стаў еўрапейскім хітом.