«Ліміты» на расстрэлы. Як Сталін ствараў «савецкі народ»

Увосень 1937-га Сталін з зайздроснай рэгулярнасцю атрымліваў тэлеграмы з просьбамі аб павелічэнні квот на расстрэлы. «Кулацкая аперацыя», распачатая ў жніўні, згодна з аператыўным загадам НКУС № 00447, была ў самым разгары. Загад змяшчаў устаноўленыя для рэгіянальных троек НКУС ліміты па «першай катэгорыі» (расстрэл) і па «другой катэгорыі» — лагерны тэрмін. Да выхаду загада колькасныя паказчыкі маючых адбыцца расстрэлаў і пасадак былі зацверджаны рашэннямі Палітбюро.
Але вось няўдача: у працэсе падрыхтоўкі загада на нарадзе ў НКУС у ліпені 1937-га лічбы акруглілі. І што ж адбылося? У шэрагу рэгіёнаў колькасць асоб, першапачаткова намечаных рашэннямі Палітбюро да расстрэлу, была невялікай. Напрыклад, у Карэліі 12 чалавек, ва Удмуртыі — 63, у Комі — 211, у Паўночнай Асеціі — 169. Пры гэтым выдзелены загадам № 00447 ліміт для гэтых рэспублік склаў адпаведна 300, 200, 100 і 200 чалавек па «першай катэгорыі». Акруглялі з відавочным разлікам на «выраст».

Былі ўпэўненыя: будуць яшчэ прасіць і абавязкова атрымаюць. Так і атрымалася, хаця былі і нетыповыя выпадкі.

У Комі АССР не зразумелі такой арыфметыкі, захваляваліся. Як жа так — прынізілі намечаных да расстрэлу аж на сотню з лішнім. Напісалі ў Маскву, указаўшы пра рост колькасці ворагаў пасля іх «канчатковага выяўлення». На стол Сталіна тэлеграма легла 26 жніўня 1937-га.

Сталін цалкам мог павялічыць расстрэльны ліміт для Комі АССР да згаданай у тэлеграме лічбы — 601, як ён гэта звычайна рабіў. Але тут чамусьці не стаў і аднавіў першапачатковы ліміт. У далейшым для Комі АССР ліміт не павялічвалі. І тройка НКУС у межах «кулацкай аперацыі» прысудзіла да расстрэлу строга ў адпаведнасці з лімітам 211 жыхароў рэспублікі.

Праўда, па рашэнні той жа тройкі НКУС Комі АССР расстралялі яшчэ 106 вязняў Локчымлага. Але для сістэмы ГУЛАГа былі выдзелены свае ліміты, прычым толькі на расстрэлы. І гэта зразумела: лагерныя тэрміны і так ужо былі ва ўсіх ахвяр. Для Ухтпечлага — іншага лагера, які размяшчаўся ў рэспубліцы, — ліміт на расстрэл у 1800 зняволеных быў «спушчаны» з Масквы 5 жніўня 1937-га шыфроўкай № 409. Потым яго павялічылі. Але тут рашэнні выносіла тройка УНКУС па Архангельскай вобласці, і гэтыя расстрэлы ўвайшлі ў гісторыю як «кашкецінскія».

Сакратару Комі абкама ВКП(б) Аляксею Сямічаву засядаць у «тройцы» давялося нядоўга. У кастрычніку 1937-га ён быў вызвалены з пасады і адкліканы ў распараджэнне ЦК. Можа, і ацалеў бы, але на яго як на «змоўшчыка» даў паказанні былы сакратар Паўночнага абкама Уладзімір Іваноў. Той самы Іваноў, каго абвінавацілі ў працы на царскую «ахранку» і асудзілі на бухарынскім працэсе. Гэта вырашыла ўсё. У чэрвені 1938-га Сямічава арыштавалі і ў студзені 1941-га прысудзілі да расстрэлу па абвінавачанні ў «тэрарыстычнай дзейнасці і ўдзеле ў контррэвалюцыйнай арганізацыі». Ваенная калегія замяніла яму пакаранне на 20 гадоў лагераў, дзе ён і згінуў. Сямічава рэабілітавалі ў 1956-м. І на могілках сяла Юдзіна ў Адзінцоўскім раёне з'явілася яго надмагілле, праўда, без указання года смерці. Мусіць, усталяваны сваякамі кенатаф.

На нараду кіруючага састава НКУС у студзені 1938-га наркама ўнутраных спраў Комі АССР Дзям'яна Кавалёва нават не запрасілі. Яму там не было чым выхваляцца. Калегі з буйных абласцей сыпалі лічбамі дзясяткаў тысяч арыштаваных, і ён на іх фоне выглядаў бы жаласліва. Але праз год дзе аказаліся гэтыя калегі? Правільна — у турме, і іх чакаў расстрэл. Сціплы ж старшы лейтэнант дзяржбяспекі Кавалёў, пакінуўшы пасаду ў Сыктыўкары, перасеў у крэсла начальніка аператыўна-чэкісцкага аддзела Валгалага і шчасна адпрацаваў у лагернай сістэме аж да смерці ў 1947-м.

Тэлеграма сакратара Комі абкама ВКП(б) Сямічава Сталіну аб захаванні раней зацверджанага «ліміту» на расстрэлы. 26 жніўня 1937 г.

Тэлеграма сакратара Комі абкама ВКП(б) Сямічава Сталіну аб захаванні раней зацверджанага «ліміту» на расстрэлы. 26 жніўня 1937 г.


Пасля студзеньскай нарады Палітбюро зацвердзіла дадатковыя ліміты на рэпрэсіі ў рамках «кулацкай аперацыі» для рэспублік і абласцей на многія тысячы. Але аўтаномных рэспублік са складу РСФСР у гэтым спісе не было.

За выключэннем Карэльскай і Бурат-Мангольскай АССР — ім у павелічэнні лімітаў не адмаўлялі. Як жа — памежжа.

І, дарэчы, Якуція — адзіная рэспубліка, дзе «кулацкая аперацыя» зусім не праводзілася. Таму ёсць сваё тлумачэнне. Мясцовыя работнікі НКУС «вылучалі тэорыю, што Якуція знаходзіцца на асаблівым становішчы, што класавая барацьба ў Якуціі адбываецца ў іншых формах, што "кулака" ў Якуцку няма, што для замежнай выведкі Якуція цікавасці не ўяўляе, бо тут няма прамысловасці, войска і іншых аб'ектаў, якія маюць абароннае значэнне». Усё нібыта так, але наркам Яжоў у тэлеграме ў Якуцк 4 верасня 1937-га выказаў іншае меркаванне — простае і фармальнае:

«Паведамленыя вамі лічбы выяўленых па Якуціі былых кулакоў, крымінальнікаў і каэр элементаў вельмі нязначныя. Наяўнасці кампраметуючых матэрыялаў афармляйце іх справы звычайным парадкам. Загад 00447 дасланы вам для арыенціроўкі. Яжоў».

Як жа растлумачыць сталінскую выбіральнасць у рашэннях аб дадатковых рэпрэсіях у рамках «кулацкай аперацыі»? Кіраўнікі НКУС шэрагу аўтаномных рэспублік РСФСР настойліва дабіваліся выдзялення «лімітаў» і працягу аперацый. Але Сталін не пайшоў ім насустрач, і ў лютым 1938-га «кулацкая аперацыя» ў гэтых рэгіёнах з вычарпаннем лімітаў скончылася. Чаму такая асцярожнасць? Можна толькі меркаваць, што нежаданне Сталіна выдзяляць дадатковыя расстрэльныя ліміты невялікім аўтаноміям звязана з яго новымі ўстаноўкамі па фарміраванні ідэалогіі «садружнасці савецкіх нацый». І гаворка ішла не проста аб захаванні малых народаў. Гэта, хутчэй, былі меркаванні па стварэнні ідэалагічнай асновы новага паняцця «савецкі народ» і фарміраванні новай ідэнтычнасці. Было важна ў ідэалагічных мэтах захоўваць і падкрэсліваць нацыянальную разнастайнасць краіны. У сталінскім разуменні гэта быў залог стварэння новага тыпу шматнацыянальнай сацыялістычнай дзяржавы, здольнай да пашырэння за кошт далучэння новых народаў. І ў нацыянальных аўтаноміях без наяўнасці «тытульнай нацыі» ніяк не абысціся.

А вось буйныя рэспублікі ён асабліва не шкадаваў. Ад вялікага не зменшае.

І лік расстраляным у 1937–1938 гг. ішоў на сотні тысяч. У сучасных публікацыях можна сустрэць адкрытае глупства: быццам Сталін не ведаў маштабаў разгорнутых Яжовым арыштаў, а калі даведаўся, то тут жа зняў Яжова з пасады. Ну, так, вядома — падпісваў тысячныя ліміты, але не складваў іх у думках.

«Новая газета»

Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram і Facebook!

  • Апошняе на сайце
,

Больш цікавага на «Новым Часе»: