Як прыватныя грошы стварылі беларускую культуру: ад Эўфрасіньні да Радзівілаў

Як на беларускіх землях прыватныя грошы і асабістая воля стваралі школы, друкарні, музэі і нават саму ідэю Беларусі. Тысяча гадоў руплівага клопату пра Бацькаўшчыну.

У беларускай гісторыі мецэнацтва было перадусім спосабам нешта ўратаваць, заснаваць або запусьціць — насуперак абставінам.

На нашых землях занадта часта не было стабільнай нацыянальнай дзяржавы, якая сыстэмна фінансавала б адукацыю, друк, культуру ці гістарычную памяць. Таму тое, што ў іншых краінах рабілі каралі і міністэрствы, тут часта бралі на сябе манахі, магнаты, археолягі — і нават асобныя арыстакраткі, якія падтрымлівалі «непэрспэктыўную» мову.

Эўфрасіньня Полацкая: калі мецэнацтва яшчэ не называлася мецэнацтвам

Звычайна, калі мы ўяўляем сабе мецэната, дык бачым багатага сьвецкага чалавека, які фундаваў касьцёл, друкарню ці мастацкі праект. Але адна з самых раньніх і наймагутных гісторый беларускага фундатэрства выглядае крыху інакш. Эўфрасіньня Полацкая, князёўна Прадслава, у XII стагодзьдзі зрабіла тое, што сёньня мы назвалі б стварэньнем культурнай і адукацыйнай інфраструктуры.

Дасьледчыкі апісваюць яе як асьветніцу і апякунку мастацтваў і рамёстваў, і яе дзейнасьць не зводзілася да асабістай пабожнасьці.

Паводле жыцьця сьвятой і пазьнейшай традыцыі, Эўфрасіньня арганізавала ў манастыры бібліятэку, займалася перапісваньнем кнігаў, а каля 1128 году заснавала жаночы манастыр каля Полацку, пры якім адчыніла школу для дзяўчатаў. Там вучылі чытаньню і пісьму, сьпевам, перапісваньню кнігаў, шыцьцю, іншым рамёствам. На беларускіх землях XII стагодзьдзя гэта стала інвэстыцыяй у веды.

Крыж Еўфрасінні шукаюць ужо без КДБ. Сляды вядуць у Расію

Яшчэ больш паказальна, што Эўфрасіньня думала катэгорыямі працяглага часу. Яна фундавала храмы, у тым ліку Спаса-Праабражэнскую царкву ў Полацку, якая захавалася да нашых дзён і лічыцца адным з найбольш каштоўных помнікаў раньняй архітэктуры на беларускіх землях.

Яна таксама замовіла знакаміты крыж майстру Лазару Богшу, твор, які ўрэшце стаў адным з галоўных сымбаляў беларускай культуры.

Радзівілы: мецэнацтва робіць культуру маштабнай

Род Радзівілаў спрычыніўся да мецэнацтва вялікага маштабу, якое стварае цэлыя сыстэмы. Найперш тут вядзецца, вядома, пра сыстэму друку. У 1553 годзе Мікалай Радзівіл Чорны заснаваў друкарню ў Берасьці — першую на тэрыторыі сучаснай Беларусі.

Менавіта там у 1563 годзе выйшла Берасьцейская Біблія, на якую, паводле афіцыйных апісаньняў, былі выдаткаваныя фантастычныя 10 тысячаў дукатаў. Гэта стала дэманстрацыяй таго, што друкаванае слова вартае гіганцкіх інвэстыцыяў.

У Нясьвіжы гэта атрымала яшчэ большы размах. ЮНЭСКА наўпрост называе Радзівілаў дынастыяй, дзякуючы якой Нясьвіж зрабіўся месцам вялікага ўплыву на навуку, мастацтва, рамёствы і архітэктуру ў Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропе.

Там, пад патранатам Радзівілаў, існавала друкарня, зьвязаная з дзейнасьцю Сымона Буднага. У XVI стагодзьдзі ў Нясьвіжы друкаваліся кнігі, якія былі часткай рэфарматарскай, інтэлектуальнай і моўнай рэвалюцыі на землях Вялікага Княства Літоўскага.

У Нясьвіж Радзівілы запрашалі архітэктараў, мастакоў, рамесьнікаў з розных краінаў і фактычна стварылі новы культурны вузел, дзе заходнія ідэі перакладаліся на мясцовую беларускую глебу.

Галоўны вынік радзівілаўскага мецэнацтва стаўся ў тым, што яны маштабавалі культуру. Таму Радзівілаў з чыстым сумленьнем трэба разглядаць ня толькі як багатых фундатараў, але як людзей, якія ператварылі прыватны капітал у машыну культурнага ўплыву.

І тут варта зрабіць істотную заўвагу. Мецэнацтва Радзівілаў не было бескарысьлівым у сучасным сэнсе. Яно служыла і прэстыжу роду, і канфэсійнай палітыцы, і самапрэзэнтацыі. Але менавіта так і працавала вялікае мецэнацтва ў Эўропе раньняга Новага часу.

Яўстафі Тышкевіч: мецэнацтва памяці

У XIX стагодзьдзі мецэнацтва на беларускіх землях зьмяняе форму. Пасьля акупацыі нашай зямлі расейцамі мецэнацтва выглядала, бадай што, як спроба сабраць мінулае, пакуль яго не раскралі, не разьнесьлі па прыватных кабінэтах і не перапісалі пад патрэбы імпэрыі.

У гэтым сэнсе Яўстафі Тышкевіч зьяўляецца асобай прынцыповага значэньня. Менавіта ён у 1855 годзе заснаваў у Вільні Музэй старажытнасьцяў, які дасьледчыкі Віленскага ўнівэрсытэту называюць першым публічным музэем на тэрыторыі былога Вялікага Княства Літоўскага.

Асабліва ўражвае, што Тышкевіч ператварыў прыватнае зьбіральніцтва ў грамадзкі інстытут. Ён перадаў музэю каля 3 тысячаў кнігаў, каля 2 тысячаў археалягічных прадметаў, і ўжо за два гады калекцыя вырасла да 10 тысячаў экспанатаў.

Музэй папаўняўся матэрыяламі з розных гарадоў і мястэчак, у тым ліку зь Менску, Магілёву, Віцебску, Воршы, Наваградку, Крэва, Ліды, Пінску, Браслава, Паставаў. Інакш кажучы, гэта была спроба сабраць у адным месцы раскіданыя фрагмэнты супольнай гісторыі.

Даследнікі даўніны беларускай

Тышкевіч істотны ня толькі як калекцыянэр, але як чалавек, які зразумеў і палітычны сэнс музэю. Музэй стаўся месцам, дзе грамадзтва вучыцца бачыць сябе супольнасьцю з уласнай мінуўшчынай, і ўжо ніяк не выпадковым насельніцтвам правінцыі.

Таму пасьля паўстаньня Кастуся Каліноўскага 1863 году музэй так лёгка і так жорстка трапіў пад удар русіфікацыйнай палітыкі. Частку калекцыяў вывезьлі ў Маскву, а саму інстытуцыю перафарматавалі. Той факт, што расейская імпэрская ўлада палічыла неабходным разьбіраць гэты праект, сам па сабе сьведчыць, наколькі моцным ён быў.

Магдалена Радзівіл: мецэнатка, якая фінансавала будучую Беларусь

На пачатку XX стагодзьдзя беларускае мецэнацтва зноў зьмяняе сваю функцыю. Калі раней яно ўмацоўвала веру, веды, друк і памяць, дык цяпер мусіла дапамагчы нараджэньню самой сучаснай беларускай нацыі. І тут адной з цэнтральных фігураў зьяўляецца Магдалена Радзівіл.

Яна падтрымлівала беларускіх каталіцкіх актывістаў і фінансавала выданьне газэтаў. Тут трэба асобна зразумець маштаб. Паводле працы Аляксандра Быстрыка, паміж 1863 і 1900 гадамі ў Расейскай імпэрыі выйшла толькі 9 невялікіх кнігаў па-беларуску, у 1906–1915 гадах было ўжо каля 80 выданьняў агульным накладам прыкладна 220 тысячаў асобнікаў.

Гэты скачок адбыўся не сам сабою. Ён адбываўся там, дзе зьяўляліся выдавецкія колы, газэты, літаратурныя асяродкі і людзі, гатовыя плаціць за беларускую мову. Магдалена Радзівіл якраз і была такой фігурай.

Дасьледчыкі зьвязваюць зь яе падтрымкай шэраг газэтаў, выдавецкія ініцыятывы, беларускія школкі і знакаміты «Вянок» Максіма Багдановіча. Для гісторыі гэта азначала, што старая арыстакратыя ў асобе Магдалены Радзівіл у нейкі момант зрабіла стаўку не на імпэрскую ляяльнасьць і не на чыста саслоўны прэстыж, а на беларускую мову і беларускі праэкт. Менавіта такія выбары і становяцца гістарычнымі.

Доўгая дарога дадому. Гісторыя вяртання на радзіму Магдалены Радзівіл

У гісторыі Магдалены Радзівіл асабліва хвалявальным момантам паўстае тое, што яна фінансавала не «бясьпечную» культуру, ужо прызнаную і легітымную, а культуру, якая яшчэ толькі намацвала сабе права на існаваньне. Яна падтрымлівала мову, якую шмат хто ў эліце ўсё яшчэ ўспрымаў як мову сялянаў, друк, які лёгка было палічыць маргінальным, і кола людзей, што толькі пачыналі фармуляваць беларускую нацыянальную ідэю.

Мецэнацтва стала ўрэшце адным з мэханізмаў гістарычнага выжываньня. Праз стагодзьдзі яно дапамагала беларусам навучацца, чытаць, памятаць, друкавацца і, урэшце, называць сябе саміх.