Ніна Баршчэўская. Прафэсарка на абароне клясычнага правапісу

Без яе сучасная беларусістыка ў Польшчы была б іншай. Ніна Баршчэўская даследавала беларускую эміграцыйную мову, выхавала цэлае пакаленне мовазнаўцаў і стала адной з галоўных абаронцаў клясычнага правапісу. Да 70-годдзя навуковіцы — вялікі партрэт чалавека, які ўжо некалькі дзесяцігоддзяў працуе дзеля беларускай мовы.

Польска-беларуская мовазнаўца Ніна Баршчэўская адзначае 70-годзьдзе. Падляская беларуска, польская грамадзянка, прафэсарка габілітаваная, былая кіраўніца катэдры беларусістыкі Варшаўскага ўнівэрсытэту, заснавальніца беларускай службы Польскага радыё і яе шматгадовая кіраўніца, яна ўжо больш за чатыры дзесяцігодзьдзі стаіць на абароне беларускай мовы і беларускіх штудыяў. Дыялекталягіня, дасьледніца беларускай эміграцыйнай мовы, яна таксама актыўна займаецца гісторыяй мовы і сацыялінгвістыкай.

Дзякуючы дасьледаваньням мовы эміграцыі і кантактам зь Беларускай бібліятэкай у Лёндане, а асабліва сустрэчы з айцом Аляксандрам Надсанам, Ніна Баршчэўская стала ня проста дасьледніцай, але і карыстальніцай, прапагатаркай і абаронцай клясычнага правапісу. На сяньняшні дзень яна застаецца адной зь нямногіх у Польшчы тарашкевічанак. Вядома, ёсьць у Польшчы і іншыя яе сымпатыкі, напрыклад дасьледніца-беларусістка Алена Глагоўская.

Працу Ніны Баршчэўскай «Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы» (2004) можна лічыць адной з першых і дагэтуль нешматлікіх спробаў прааналізаваць мову беларускай эміграцыі. У кнізе важная ня толькі гістарычная пэрспэктыва гэтага дасьледаваньня, але і цяперашні стан і разьвіцьцё тарашкевіцы.

Гэтаму кірунку прафэсарка надае шмат сілаў і ўвагі ў апошняе дзесяцігодзьдзе, зьяўляючыся адной з важных і рэдкіх экспэртак у пытаньнях клясычнага правапісу. Гэта стала вынікам упартай навуковай працы, багатага пэдагагічнага досьведу і шматгадовых назіраньняў за тым, як афіцыйны правапіс адвучыў людзей вымаўляць натуральна і часам мякка і, на ейную думку, спрычыніў нэгатыўныя экалягічныя зрухі ў мове.

Зрэшты, цікавасьць да клясычнага правапісу прыйшла да Ніны Баршчэўскай дзякуючы ўплыву айца Аляксандра. У адной з гутарак яна падкрэсьлівала, што «замілаваньне да гэтага правапісу зашчапіў у ёй менавіта а. Аляксандар». У выніку тарашкевіца стала сьвядомым выбарам прафэсаркі, бо гэта перадусім пытаньне традыцыі, культуры, эстэтыкі і экалёгіі мовы, але, няма сумневу, часткова і прынцыпу.

Як айцец Надсан змагаўся за навуковую трансьлітарацыю

Але ж асноўная перавага клясычнага правапісу, на думку Ніны Баршчэўскай, палягае ў вымаўленьні. У інтэрвію 2008 году яна тлумачыла:

Падчас ейнага кіраўніцтва беларускай службай Польскага радыё на старонцы рэдакцыі выкарыстоўваўся клясычны правапіс. Пасьля яе сыходу моўная палітыка рэдакцыі зьмянілася на карысьць афіцыйнага правапісу. На жаль, у сёньняшніх матэрыялах беларускай службы прафэсарку Ніну Баршчэўскую нярэдка называюць у мужчынскім родзе — «прафэсар», хоць добра вядома, што сама яна спрыяла фэмінітывам і заклікала крытычна асэнсоўваць моўную спадчыну ўвогуле.

Свае многія працы Ніна Баршчэўская часта публікуе клясычным правапісам. Яна працягвае кансультаваць і дапамагаць тым, хто шукае ўласны шлях да тарашкевіцы.

Варта прыгадаць і тое, што мужам Ніны Баршчэўскай быў вядомы польска-беларускі паэт, празаік, беларусіст і літаратуразнаўца, прафэсар Аляксандар Баршчэўскі (Алесь Барскі). Ён узначальваў катэдру беларускай філялёгіі (цяпер — катэдра беларусістыкі) Варшаўскага ўнівэрсытэту.

Ніна і Аляксандар Баршчэўскія складалі выдатную інтэлектуальную пару. Разам яны пераклалі на польскую мову манаграфію «Беларускія народныя крыжы», а на беларускую — каталёг выставы «Партрэты асоб Старой Рэчы Паспалітай у Менскай калекцыі». Разам актыўна супрацоўнічалі зь лёнданскай Скарынаўкай, дзе сабралі матэрыял для сваіх наступных публікацыяў і габілітацыйных працаў. Прымалі ў Варшаве айца Аляксандра Надсана падчас ягоных індывідуальных наведваньняў Польшчы, а таксама дзяцей з чарнобыльскай зоны, якіх ён вазіў на аздараўленьне на Захад.

Ня менш важная і цікавая праца Ніны Баршчэўскай зробленая на ніве дыялекталёгіі — як беларускай, так і польскай. Няма сумневу, што ейнае паходжаньне з Падляшша паспрыяла гэтаму навуковаму зацікаўленьню. Падляскім беларуска-ўкраінскім гаворкам пераходнага тыпу дасьледніца прысьвяціла шмат увагі і сілаў. Але цікавілася і займалася яна дыялектамі ў шырэйшай пэрспэктыве: ня толькі Беласточчыны, але і аналізавала новыя тэндэнцыі ў беларускіх дыялектах.

Вынікі ейных дасьледаваньняў публікаваліся як у шматлікіх артыкулах і экспэртных камэнтарах, так і ў кнігах: «Dialektologia białoruska» (у суаўтарстве зь Міраславам Янковякам), а таксама ў калектыўным трохтомным дасьледаваньні «Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia» («Культурна-моўная спадчына Падляшша», 2016). Гэтае выданьне ахапіла аналіз двухмоўных супольнасьцяў у мультыкультурным польска-беларускім памежжы, польска-беларускую моўную і гісторыка-культурную інтэрфэрэнцыю, грунтоўнае сацыялінгвістычнае апісаньне рэгіёну і аналіз тэматычных дыялекталягічных тэкстаў («Чалавек», «Сям'я», «Дом», «Народная творчасьць»).

Разьдзел манаграфіі, прысьвечаны мове і нацыянальнай сьвядомасьці на Падляшшы, рэдагавала прафэсарка Ніна Баршчэўская. Да сёньня яна актыўна сочыць за тым, што адбываецца на родным Падляшшы: з аднаго боку — за інтэнсіўнай асыміляцыяй мясцовага насельніцтва, зь іншага — за паўстаньнем падляскай літаратурнай мовы, якую ўніфікуе Ян Максімюк. З энтузіязмам Ніна Баршчэўская адрэагавала і на музычна-культурны фэномэн Sw@da x Niczos.

«Trava zabytia». Кніга, якая моцна ўразіла ў 2023 годзе

Меньш вядомыя, але надзвычай актуальныя і моцныя навуковыя публікацыі прафэсаркі ахопліваюць тэмы гісторыі мовы і сацыялінгвістычныя аспэкты беларускай мовы. Пералічыць усе не ўдасца, але пазначу найбольш важныя і актуальныя, на маю думку. Крытычны артыкул Ніны Баршчэўскай — «Język białoruski w Polsce: historia i stan obecny» («Беларуская мова ў Польшчы: гісторыя і сучасны стан», 2009). Асабліва важна, крытычна і сьмела дасьледніца рэзюмавала моўную палітыку сацыялісцкай Польшчы, якая ўсяляк спрыяла асыміляцыі беларусаў Польшчы, а таму маргіналізацыі беларускай мовы. Вынікі такой аднабаковай моўнай палітыкі прывялі да стэрэатыпізацыі кшталту зьліцьця моўнай, нацыянальнай і дзяржаўнай ідэнтычнасьці. Ніна Баршчэўская зь усьмешкай, але і са скрухай пазначае, што часта палякі дзівяцца, калі яна кажа, што яна — беларуска. Іх дзівіць, як гэта можна быць беларускай, жыўшы ў Польшчы. Ранейшая афіцыйная аднабаковая моўная палітыка спрычыніла гэтае вузкалоб’е і часам нежаданьне прызнаць нацыянальныя і моўныя мяньшыні.

Карысна, сканцэнтравана і аналітычна мовазнаўца зрэфлексавала пытаньне генэзы і разьвіцьця беларускай мовы ў артыкуле «Rozwój języka białoruskiego w kontakcie z językami sąsiednich narodów» («Разьвіцьцё беларускай мовы ў кантакце з мовамі суседніх народаў»). Важным тут якраз зьяўляецца не піянэрства ў тэме, бо альтэрнатыўна і крытычна з дадзенай тэмай здаўна працуюць як беларускія, так і эміграцыйныя мовазнаўцы, а аналітычна-інфармацыйная вытрымка дыскусіяў і спрэчак, якія працягваюцца дасюль. Мэтадычна дасьледніца прааналізавала разьвіцьцё старабеларускай мовы ў пэрспэктыве як сынхранічнай, так і дыяхранічнай, з улікам кантактаў з усімі суседнімі мовамі, узаемаўплываў адной на адну. Зрэшты, мовазнаўца не абмінула палітычнага, то бок экстралінгвістычнага ўплыву на многія моўныя працэсы, так і афіцыйныя і альтэрнатыўныя тлумачэньні-дыскурсы гэтых працэсаў.

Варта чакаць поўнага перавыданьня працаў прафэсаркі, а таксама выданьня выбраных твораў, раскіданых па розных, часта цяжкадаступных часопісах і зборніках.

Пад кіраўніцтвам прафэсаркі Ніны Баршчэўскай абаранілі свае навуковыя PhD-працы мовазнаўцы-беларусісты: Радаслаў Калета, Ганна Сівірская, Вольга Трацяк і аўтар гэтай публікацыі. Таксама павінен быў абараніць сваю працу пад кіраўніцтвам прафэсаркі знаны моваўзнаўца Зьміцер Саўка. На жаль, хвароба і сьмерць не далі спраўдзіцца заплянаванаму. Аднак па волі жонкі З. Саўкі Ілоны Ўрбановіч-Саўкі і пры падтрымцы Н. Баршчэўскай і Р. Калеты тэкст ягонай неабароненай дысэртацыі быў выдадзены ў 2022 годзе асобнай кнігай — «Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычаньняў у беларускай мове». Праца ў цяперашняй Беларусі наўрад ці магла быць прынятая з палітычнай прычыны, аднак, на думку Ніны Баршчэўскай, у будучыні гэтае дасьледаваньне Зьмітра Саўкі выбухне і стане клясычным арыентырам для ўсіх беларусістаў.

Наведвала дасьледніца і Беларусь, пераважна з навуковай мэтай: ці то дзеля стажаваньняў, ці то ўдзелу ў канфэрэнцыях. Назірала, бачыла моўную сытуацыю, так бы мовіць, у палявых умовах. Аднаго разу на ўласнай скуры зьведала недалёкасьць і цемрашальнасьць уладаў, менскай міліцыі ў прыватнасьці. Так, у 2010 годзе больш за тры гадзіны Ніну Баршчэўскую пратрымалі ў менскім пастарунку. У абменьніку касірцы падаліся падазронымі даляры, што хацела абмяняць польская госьця. Міліцыянты завезьлі Ніну Баршчэўскую ў пастарунак, не праверыўшы на месцы, ці сапраўды грошы фальшывыя. Толькі ў пастарунку пацьвердзілася, што грошы сапраўдныя. Прыкры ўспамін завяршыўся таксама ў духу аўтарытарнай Беларусі: міліцыянты пасьмяяліся і пазьдзекваліся з дакумэнту аб адсутнасьці маёмасных прэтэнзіяў да міліцыі, запоўненага мовазнаўцай, вядома, па-беларуску. Аднак гэты прыкры выпадак зусім не запляміў у вачох Ніны Баршчэўскай візіі беларускай культуры, мовы і асабліва простых людзей краіны.

А яшчэ ня варта забываць пра асабістыя якасьці прафэсаркі: Ніна Баршчэўская зьяўляецца элегантнай і мілазрочнай варшавянкай, чулай, адкрытай, заўсёды цікаўнай і крытычнай, з добрым пачуцьцём гумару і непапраўнай аптымісткай. У часіны скрухі яна заўсёды можа зьехаць і схавацца ў любым зацішным кутку Падляшша, але яшчэ часьцей ёй ня трэба нікуды зьяжджаць — яна заўсёды можа знайсьці прытулак, цалкам застаючыся ў мілай сэрцу Варшаве, у нэтрах беларускай мовы, якая заўсёды зь ёю, зачароўвае, спрычыньвае і зьяўляецца ці не адзіным raison d’être ейнага жыцьця.